Dava Süreçleri ve Usul Ana Rehberi: Mahkeme, Masraf, Tebligat ve Kanun Yolları

Dava hangi kanunlara göre yürür?

Yargılama usulü davanın türüne göre farklı kanunlarla düzenlenir. Hukuk davalarında 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK), ceza davalarında 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), idari davalarda ise 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) uygulanır. Tebligat bu üç yargı kolunda da 7201 sayılı Tebligat Kanunu'na göre yapılır.

Bir davanın esasına girilebilmesi için dava şartlarının bulunması gerekir. Mahkemenin görevli olması, tarafların dava ehliyeti, vekilin usulüne uygun vekâletnamesi, gider avansının yatırılması ve davacının hukuki yararı bu şartlar arasındadır (HMK md. 114). Mahkeme dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; eksiklik giderilebiliyorsa kesin süre verir, giderilmezse davayı usulden reddeder (HMK md. 115).

Görevli ve yetkili mahkeme nasıl belirlenir?

Görev, davaya hangi tür mahkemenin bakacağını gösterir. Mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir (HMK md. 1). Malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme yoksa görevli mahkeme dava değerine bakılmaksızın asliye hukuk mahkemesidir (HMK md. 2). Ticaret, tüketici, iş ve aile mahkemeleri gibi özel mahkemelerin görevi kendi kanunlarında belirlenir.

Yetki ise davanın hangi yerdeki mahkemede açılacağını gösterir. Genel yetkili mahkeme, davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK md. 6). Kanun bazı davalarda bunun yanında başka yer mahkemelerini de yetkili kılar; örneğin tüketici davaları tüketicinin yerleşim yerinde de açılabilir.

Dava açmadan önce arabulucuya gitmek gerekir mi?

Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Kanuna veya iş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacakları, tazminatları ve işe iade davaları bunların başında gelir; bu alacaklarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsama girer (7036 sayılı Kanun md. 3). Konusu bir miktar para olan ticari alacak ve tazminat davalarında da önce arabulucuya gidilir. Arabulucu ticari uyuşmazlıkta başvuruyu altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hallerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK md. 5/A). Tüketici mahkemesinde görülecek uyuşmazlıklar için de kural aynıdır (6502 sayılı Kanun md. 73/A).

2023'te bu liste genişletildi. Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar (ilamsız tahliye takibi hariç), taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklarda da dava öncesi arabuluculuk zorunludur (HUAK md. 18/B).

Davacı, anlaşmaya varılamadığını gösteren son tutanağı dava dilekçesine eklemek zorundadır. Tutanak eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir. Arabulucuya hiç başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava doğrudan usulden reddedilir (HUAK md. 18/A).

Dava masrafları ve adli yardım

Yargılama giderleri; başvurma, karar ve ilam harçlarını, tebligat ve posta giderlerini, keşif giderlerini, tanık ve bilirkişi ücretlerini ve vekille takip edilen davalarda kanun gereğince takdir edilen vekâlet ücretini kapsar (HMK md. 323). Kural olarak bu giderler davayı kaybeden taraftan alınır; iki taraf da kısmen haklı çıkarsa giderler haklılık oranına göre paylaştırılır (HMK md. 326).

Kendisinin ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zorlaştırmadan yargılama giderlerini ödeme gücü olmayan kişiler, talepleri açıkça dayanaktan yoksun değilse adli yardımdan yararlanabilir. Yabancıların adli yardımdan yararlanması ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır (HMK md. 334). Adli yardım, davanın görüleceği mahkemeden istenir; talep eden kişi iddiasının özetini, delillerini ve mali durumunu gösteren belgeleri sunar. Kanun yoluna başvuru sırasında adli yardım talebi bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya yapılır. Bu talebe ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır (HMK md. 336).

Avukatla çalışacaksanız ücreti yazılı bir sözleşmeyle belirlemek, sonradan çıkacak tartışmaları önler. Dava değerinin yüzde yirmi beşini aşmamak üzere bir yüzde, avukatlık ücreti olarak kararlaştırılabilir; ancak avukatlık asgari ücret tarifesinin altında ücret kararlaştırılamaz (Avukatlık Kanunu md. 164).

Vekâlet ve dava takibi

Dava ehliyeti bulunan herkes davasını kendisi açıp takip edebileceği gibi, bir vekil aracılığıyla da takip edebilir (HMK md. 71). Avukatla takip edilen davalarda avukat, noter tarafından onaylanan veya düzenlenen vekâletnamenin aslını ya da kendisinin onayladığı örneğini dosyaya sunmak zorundadır (HMK md. 76). Davanın seyrini e-Devlet ve UYAP üzerinden dosya numarasıyla takip etmek mümkündür.

Tebligat ve süre hesabı

Sürelerin çoğu tebliğ tarihinden başlar; bu nedenle tebliğin ne zaman yapılmış sayıldığını bilmek gerekir. Kamu idareleri, şirketler, avukatlar ve bilirkişiler gibi kanunda sayılanlara tebligatın elektronik yolla yapılması zorunludur; diğer kişiler de isterlerse elektronik tebligat adresi alabilir. Elektronik tebligat, muhatabın adresine ulaştığı tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır (Tebligat Kanunu md. 7/A).

Fiziki tebligatta muhatap adreste bulunmazsa veya tebellüğden kaçınırsa, tebliğ memuru evrakı muhtara veya zabıtaya teslim eder ve durumu bildiren ihbarnameyi adresteki kapıya yapıştırır. İhbarnamenin kapıya yapıştırıldığı tarih tebliğ tarihi sayılır (Tebligat Kanunu md. 21). Bu nedenle kapıda bir tebligat notu gördüğünüzde süre işlemeye başlamış olabilir.

Süre gün olarak belirlenmişse tebliğ günü hesaba katılmaz ve süre son günün tatil saatinde biter. Hafta, ay veya yıl olarak belirlenen süreler, son hafta, ay veya yıl içinde başladığı güne karşılık gelen günde sona erer (HMK md. 92). Resmî tatil günleri süreye dahildir; ancak son gün resmî tatile denk gelirse süre, tatilden sonraki ilk iş günü çalışma saati sonunda biter (HMK md. 93). Örneğin pazartesi tebliğ edilen bir karara karşı iki haftalık süre, iki hafta sonraki pazartesi biter.

Bilirkişi incelemesi

Çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkeme, taraflardan birinin talebiyle ya da kendiliğinden bilirkişinin görüşüne başvurur. Genel bilgi veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilecek konularda bilirkişiye başvurulamaz (HMK md. 266). Bilirkişi raporu davanın sonucunu çoğu zaman belirlediği için rapora karşı itirazların süresinde ve gerekçeli olarak yapılması önemlidir.

Delilin kaybolma tehlikesi varsa dava açılmadan önce de tespit istenebilir. Taraflar, görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş ya da ileride açacakları davada ileri sürecekleri bir vakıanın tespiti için keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık dinlenmesi isteyebilir. Bunun için hukuki yarar gerekir; delilin hemen tespit edilmezse kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimali varsa hukuki yarar var sayılır (HMK md. 400).

Henüz dava açılmamışsa delil tespiti, esas davaya bakacak mahkemeden veya keşif ya da bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu yer sulh mahkemesinden istenir. Dava açıldıktan sonra yapılacak tespit taleplerinde ise yalnızca davanın görüldüğü mahkeme yetkilidir (HMK md. 401). Kiralanan yerdeki hasar, inşaattaki eksik iş veya kaybolabilecek bir tanık beyanı bu yolun sık kullanıldığı örneklerdir.

Karara karşı istinaf ve temyiz

Hukuk davalarında istinaf süresi iki haftadır ve ilamın taraflara tebliğiyle işlemeye başlar (HMK md. 345). Bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin temyizi kabil nihai kararlarına karşı da tebliğden itibaren iki hafta içinde temyiz yoluna gidilebilir (HMK md. 361). Kanunda belirlenen parasal sınırın altında kalan bazı kararlar kesindir ve temyiz edilemez.

Ceza davalarında istinaf ve temyiz istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, hükmü veren mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır (CMK md. 273, 291). İdare ve vergi mahkemesi kararlarına karşı istinaf süresi tebliğden itibaren otuz gün olup kanundaki tutarı aşmayan bazı davalarda verilen kararlar kesindir (İYUK md. 45). Danıştaya temyiz süresi de otuz gündür (İYUK md. 46).

Bu alandaki rehberler

Görevli ve yetkili mahkeme rehberleri doğru mahkemenin nasıl seçileceğini, dava ve harç masrafları ile adli yardım rehberleri masrafların nasıl hesaplanacağını anlatır. Arabuluculuk, bilirkişi, vekâlet ve avukatlık ücreti rehberleri davanın ilgili aşamalarını ayrıntılı ele alır. Tebligat, dosya sorgulama, istinaf ve temyiz süresi rehberleri ise sürelerin nasıl hesaplanacağını örneklerle gösterir.

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir. Usul kurallarına uyulmaması, haklı bir davanın bile esasına girilmeden reddedilmesine yol açabilir. Dava açmadan önce süreleri ve dava şartlarını kontrol edin; gerekirse bir avukattan destek alın.