Adli Yardım Nedir, Kimler Yararlanabilir?

Adli yardım nedir?

Adli yardım, maddi imkânı yargılama giderlerini karşılamaya yetmeyen kişinin, kendisi ve ailesinin geçimi açısından ciddi bir zorluk doğmadan dava açabilmesini veya açılmış bir davayı takip edebilmesini sağlayan hukuki destektir (HMK md. 334). Bu destek, davanın esasına ilişkin bir kabul anlamına gelmez ve davanın sonucunu belirlemez.

Adli yardım kavramı iki farklı başvuru alanında kullanılır. Mahkemeden istenen adli yardım; harç, yargılama gideri, gider avansı ve teminat yükümlülükleri bakımından kolaylık sağlar; davanın avukatla takibi gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere avukat temini de bu kapsamdadır (HMK md. 335). Baronun Adli Yardım Bürosuna ise mahkemeye başvurmadan da doğrudan başvurulabilir; büro şartları uygun görülen kişiye avukat görevlendirir (Avukatlık Kanunu md. 176-181).

Kimler mahkemeden adli yardım isteyebilir?

Gerçek kişiler, kendileri ve ailelerinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeden gerekli yargılama giderlerini kısmen veya tamamen ödeme imkânına sahip değilse adli yardım talep edebilir (HMK md. 334). Talebin değerlendirilmesinde yalnızca gelir miktarı dikkate alınmaz; kişinin düzenli giderleri, bakmakla yükümlü olduğu kişiler ve genel ekonomik durumu da önem taşır (HMK md. 334).

Yabancıların adli yardımdan yararlanabilmesi ayrıca karşılıklılık şartına, yani ilgili ülkede Türk vatandaşlarına benzer imkân tanınmasına bağlıdır (HMK md. 334). Kamu yararına çalışan dernek ve vakıflara ilişkin ikinci fıkra ise Anayasa Mahkemesinin 24.9.2024 tarihli kararıyla iptal edilmiştir; tüzel kişilerin durumu bu nedenle ayrıca değerlendirilmelidir.

Adli yardım hangi masrafları kapsayabilir?

Mahkeme adli yardım talebini kabul ederse kişi, yargılama harçlarının ve giderlerinin tamamından veya bir bölümünden geçici olarak muaf tutulabilir. Gerekli yargılama giderlerinin devlet tarafından avans olarak karşılanması, teminat gösterme yükümlülüğünden geçici muafiyet ve geçici hukuki koruma işlemlerine ilişkin bazı giderler de kapsamda olabilir (HMK md. 335). Hangi giderlerin karşılanacağı, mahkemenin kararına ve somut dosyanın ihtiyaçlarına göre belirlenir.

Mahkemeye adli yardım başvurusu nasıl yapılır?

Adli yardım talebi, davaya bakacak mahkemeye veya dava açıldıktan sonra davanın görüldüğü mahkemeye yapılır (HMK md. 336). Talep dava açılmadan önce yapılabileceği gibi, yargılama devam ederken de ileri sürülebilir (HMK md. 336). Dilekçede mali durumunuzu, neden yargılama giderlerini karşılayamadığınızı ve hangi giderler bakımından yardım istediğinizi açıkça anlatmanız gerekir.

Başvuruya, mali durumunuzu gösteren belgeler eklenmelidir (HMK md. 336). Gelir durumunu, düzenli giderleri, bakmakla yükümlü olunan kişileri ve varsa taşınır veya taşınmaz mal varlığını gösteren belgeler somut değerlendirmeye yardımcı olabilir. Mahkeme talep hakkında duruşma yapmadan karar verebilir; talep ederseniz inceleme duruşmalı yapılır. Ret kararında kabul edilmeyen belgelerin sebebi açıkça gösterilir (HMK md. 337).

Mahkemenin kararı ne anlama gelir?

Mahkeme talebi kabul ederse hangi harç ve giderlerden muafiyet sağlandığını kararında gösterebilir (HMK md. 335). Kararın kapsamını dikkatle incelemek gerekir; adli yardım her zaman bütün masrafların sınırsız biçimde karşılanacağı anlamına gelmez (HMK md. 335).

Talebin reddedilmesi hâlinde kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edebilirsiniz (HMK md. 337). İtirazı aynı yerdeki numara olarak izleyen daire veya aynı işlere bakan en yakın mahkeme inceler ve verilen karar kesindir. Ödeme gücünüz sonradan ciddi biçimde azalırsa yeniden talepte bulunabilirsiniz (HMK md. 337).

Adli yardım talebinde mali durum hakkında gerçeğe aykırı bilgi verildiği anlaşılırsa, adli yardım kararı kaldırılır; mali durumun sonradan yeterince iyileştiği anlaşılırsa da karar kaldırılır (HMK md. 338). Bu nedenle gelir, mal varlığı ve ailevi yükümlülükler konusunda eksik veya yanlış beyanda bulunmamak gerekir.

Adli yardım kapsamında avukat nasıl görevlendirilir?

Mahkeme, adli yardım kararıyla avukat teminine de karar verebilir (HMK md. 335). Avukat desteğine dava açmadan önce ihtiyacınız varsa bulunduğunuz ilin barosunun Adli Yardım Bürosuna doğrudan başvurabilirsiniz (Avukatlık Kanunu md. 176-181). Baronun görevlendirme yapabilmesi için ilgili mevzuattaki şartların ve başvuru usulünün karşılanması gerekir (Avukatlık Kanunu md. 176-181).

Baro, başvuran kişinin ekonomik durumunu ve hukuki yardım ihtiyacını kendi usulü içinde değerlendirir (Avukatlık Kanunu md. 176-181). İstenen belgeler ve başvuru yöntemi barolara göre değişebileceğinden, başvuru öncesinde ilgili baronun Adli Yardım Bürosundan güncel bilgi alınabilir. Avukatlık ücretini karşılayamayan kişiler, baronun Adli Yardım Bürosuna başvuru seçeneğini değerlendirebilir (Avukatlık Kanunu md. 176-181).

Ceza dosyalarında adli yardım nasıl işler?

Ceza soruşturması veya kovuşturmasında kullanılan müdafi, şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukattır. Şüpheli veya sanığın talebi ya da kanunda belirtilen zorunlu müdafilik hâlleri varsa, müdafi görevlendirilmesi Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre yapılabilir (CMK md. 150). Bu sistem, hukuk davalarındaki mahkeme adli yardımından farklı bir düzenlemeye dayanır.

Örneğin, Ayşe Hanım’ın açmak istediği bir tazminat davasında düzenli geliri bulunmuyor ve dava giderlerini karşılaması ailesinin temel ihtiyaçlarını aksatacaksa, davaya bakacak mahkemeden adli yardım isteyebilir (HMK md. 334 ve 336). Ayşe Hanım ayrıca avukat desteğine ihtiyaç duyuyorsa baronun Adli Yardım Bürosuna ayrı bir başvuru yapabilir (Avukatlık Kanunu md. 176-181). Mahkeme, davanın avukatla takibi gerekiyorsa adli yardım kararında ücreti sonradan ödenmek üzere avukat teminine de karar verebilir (HMK md. 335).

Başvuru öncesinde nelere dikkat edilmeli?

Dilekçenizde yalnızca “maddi durumum iyi değil” demek yerine, gelir ve giderlerinizi anlaşılır biçimde açıklayın. Hangi davayı açacağınızı veya hangi dosyada taraf olduğunuzu, istenen yargılama giderlerini ve neden ödeme güçlüğü yaşadığınızı belirtin (HMK md. 336). Elinizde bulunan mali durum belgelerini ekleyin (HMK md. 336).

Adli yardım kararı verilmiş olsa bile dosyadaki usul işlemlerini ve mahkemenin bildirimlerini takip etmeniz gerekir. Tebligat, delil sunma veya başka bir usul işlemine ilişkin ayrıca kanunda belirtilen süreler varsa bunlar kendiliğinden ortadan kalkmaz. Süreli bir bildirim aldıysanız, belgeyi gecikmeden inceletmeniz ve gerekiyorsa bir avukata danışmanız uygun olur.