Uluslararası Koruma Başvurusu Nasıl Yapılır?

Uluslararası koruma nedir?

Uluslararası koruma, ülkesine dönmesi hâlinde zulüm, ciddi zarar veya benzeri ağır risklerle karşılaşabilecek yabancıların Türkiye’de korunma talebidir (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, YUKK md. 3). Bu başvuru, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı başvurusu değildir. Başvurunun amacı, kişinin ülkesine güvenli biçimde dönememesinin nedenlerinin incelenmesidir.

Kanunda üç uluslararası koruma statüsü düzenlenir: mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma. Bu statülerin hangi koşullarda uygulanacağı ayrı ayrı düzenlenmiştir (YUKK md. 61, 62, 63). Başvuru yapan herkesin otomatik olarak bu statülerden birini kazanması söz konusu değildir; karar, kişinin beyanları ve dosyadaki bilgiler değerlendirilerek verilir (YUKK md. 78).

Kimler uluslararası koruma başvurusu yapabilir?

Ülkesinde yaşadığı olaylar veya ülkesine dönmesi hâlinde karşılaşacağı riskler nedeniyle korunma ihtiyacı olduğunu ileri süren yabancı, uluslararası koruma talebinde bulunabilir (YUKK md. 65). Başvuru valiliğe bizzat yapılır. Başvuru sahibi, aynı gerekçeye dayanan ve kendisiyle birlikte gelen aile üyeleri adına da başvurabilir; bu durumda ergin aile üyelerinin muvafakati alınır (YUKK md. 65).

Çocuklar bakımından özel kurallar uygulanır. Refakatsiz çocuk, yanında kendisinden sorumlu bir yetişkin olmadan Türkiye’ye gelen veya Türkiye’de kalan çocuktur. Bu çocukların başvurularında çocuğun yüksek yararı gözetilir ve ilgili makamlarca özel usuller uygulanır (YUKK md. 66).

Başvuru nereye ve nasıl yapılır?

Uluslararası koruma başvurusu, kişinin bulunduğu ildeki valilik ve İl Göç İdaresi Müdürlüğü aracılığıyla yapılır (YUKK md. 65). Başvuru sahibi, mümkünse pasaport, kimlik, doğum belgesi veya ülkesindeki durumunu gösteren belgeleri yanında bulundurmalıdır. Belge bulunmaması, tek başına başvurunun yapılmasına engel değildir; kişinin kimliği ve başvuru gerekçesi hakkında doğru ve açık bilgi vermesi gerekir (YUKK md. 69).

Başvuru sırasında kişinin kimlik bilgileri alınır, fotoğraf ve gerekli biyometrik veriler kaydedilir; başvuru gerekçeleri ile Türkiye’ye geliş ve ülkeden ayrılış süreci hakkında bilgi istenir (YUKK md. 69). Başvuru sahibi, kendisine yapılan işlemler ve süreç hakkında anlayabileceği bir dilde bilgilendirilme hakkına sahiptir (YUKK md. 70). Anlaşma güçlüğü varsa tercümandan yararlanılması için gerekli düzenlemeler yapılır (YUKK md. 71).

Başvurudan sonra hangi belge verilir?

Kayıt işlemi tamamlanan başvuru sahibine, uluslararası koruma başvuru sahibi kimlik belgesi düzenlenir (YUKK md. 76). Bu belge, başvuru sahibinin Türkiye’deki statüsünü ve kimlik bilgilerini gösterir. Belgenin geçerlilik süresi ve uzatılması Bakanlıkça düzenlenir; belge harca tabi değildir ve ikamet izni yerine geçer (YUKK md. 76).

Başvuru sahibi, kayıt sırasında kendisine bildirilen ilde veya belirlenen yerde bulunmak ve idarenin bildirdiği yükümlülüklere uymak zorundadır (YUKK md. 71). Mazeretsiz olarak mülakata üç defa üst üste gelmemek, bildirim yükümlülüğünü üç defa üst üste yerine getirmemek veya belirlenen ikamet yerini izinsiz terk etmek hâlinde başvuru geri çekilmiş sayılır ve değerlendirme durdurulur. Bu nedenle verilen randevu ve bildirimlerin takip edilmesi gerekir (YUKK md. 77).

Mülakat nasıl yapılır?

Mülakat, başvuru sahibinin ülkesinden ayrılma nedenlerini, geri dönememe gerekçelerini, yaşadığı olayları ve Türkiye’deki durumunu ayrıntılı olarak anlattığı görüşmedir (YUKK md. 75). Mülakatın amacı yalnızca kimlik bilgilerini almak değil, kişinin uluslararası korumaya neden ihtiyaç duyduğunu anlamaktır.

Mülakat sırasında başvuru sahibi, yaşadığı olayları mümkün olduğunca kendi cümleleriyle anlatmalıdır. Belgeler, fotoğraflar, sağlık kayıtları veya olayları destekleyen diğer bilgiler varsa bunlar yetkili makamlara sunulabilir. Ancak belge sunulamaması, kişinin başvuru hakkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz; değerlendirme, dosyanın tamamı üzerinden yapılır (YUKK md. 75, 78).

Özel ihtiyaçları bulunan kişiler için başvuru sürecinde uygun düzenlemeler yapılabilir. Çocuklar, yaşlılar, hamileler, engelliler, işkence veya ciddi şiddet yaşamış kişiler ve benzeri durumda olanların özel durumu yetkili makamlara bildirilmelidir (YUKK md. 67).

Başvuru hangi usullerle incelenebilir?

Başvurular kural olarak bireysel olarak değerlendirilir. Ancak bazı başvurular, kanunda sayılan nedenlerle kabul edilemez başvuru olarak değerlendirilebilir. Örneğin başvuru sahibi farklı bir gerekçe göstermeden aynı başvuruyu yenilemişse ya da ilk iltica ülkesi veya güvenli üçüncü ülke sayılan bir ülkeden gelmişse başvurunun kabul edilemez olduğuna karar verilir (YUKK md. 72, 73, 74).

Bazı başvurular hızlandırılmış olarak değerlendirilir: başvuru sahibinin korumayı gerektiren konulara hiç değinmemesi, sahte belge veya yanıltıcı bilgi kullanması, kimlik belgelerini kötü niyetle imha etmesi, sınır dışı edilmek üzere idari gözetim altında bulunması, yalnızca gönderilmeyi engellemek için başvurması veya kamu düzeni bakımından tehlike oluşturması bu hâllerdendir. Bu başvurularda mülakat en geç üç gün içinde yapılır ve başvuru mülakattan sonra en geç beş gün içinde sonuçlandırılır; refakatsiz çocukların başvuruları bu usulle değerlendirilmez (YUKK md. 79). Karara karşı on beş gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir (YUKK md. 80).

Başvuru kararı ne zaman verilir?

Yetkili makam, başvuru sahibinin beyanlarını, sunduğu belgeleri, ülkesindeki genel durumu ve dosyada bulunan diğer bilgileri birlikte değerlendirir (YUKK md. 78). Başvurular kayıt tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır. Bu süre içinde karar verilemezse başvuru sahibine bilgi verilmesi gerekir (YUKK md. 78).

Karara nasıl itiraz edilir?

Olumsuz karara karşı tebliğden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir veya otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir. Kabul edilemezlik ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarına karşı ise idari itiraz yoktur; tebliğden itibaren on beş gün içinde idare mahkemesine başvurulur ve mahkeme on beş gün içinde kesin karar verir. İtiraz veya yargılama sonuçlanıncaya kadar kişinin ülkede kalışına izin verilir (YUKK md. 80). Bu nedenle karar belgesinin tebliğ edildiği tarih dikkatle not edilmelidir.

İtiraz veya dava hakkının kullanılabilmesi için yalnızca sözlü itiraz yeterli olmayabilir. Süreler kararın tebliğiyle başlar: ret kararında on gün içinde Komisyona itiraz veya otuz gün içinde dava, kabul edilemezlik ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarında on beş gün içinde idare mahkemesine başvuru (YUKK md. 80). Hukuki yardım alabilecek durumda olan kişiler bir avukata danışabilir; avukatlık ücretini karşılayamayanlar baronun Adli Yardım Bürosuna başvuru koşullarını araştırabilir (1136 sayılı Avukatlık Kanunu md. 176, 177).

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım ülkesinde yaşadığı tehditler nedeniyle Türkiye’ye gelmiş ve bulunduğu ilde uluslararası koruma başvurusu yapmıştır. Kimlik belgesi bulunmadığı için başvuru sırasında bu durumu açıklamış, elindeki sağlık raporlarını ve tehdit mesajlarını sunmuştur. Kayıt sonrasında kendisine başvuru sahibi kimlik belgesi verilmiş ve mülakat tarihi bildirilmiştir. Ayşe Hanım’ın mülakata gitmesi, adres değişikliği olursa bunu yetkili makamlara bildirmesi ve karar belgesindeki başvuru yolunu süresi içinde incelemesi gerekir (6458 sayılı YUKK md. 69, 75, 76, 80). Bu örnek kurgusaldır; gerçek bir kişinin dosyasına ilişkin değildir.