Yabancılar ve Vatandaşlık Ana Rehberi: İkamet İzni, Sınır Dışı, Uluslararası Koruma ve Vatandaşlık

Yabancılar hukuku hangi kanunlarla düzenlenir?

Yabancıların Türkiye'ye girişi, ikameti, sınır dışı edilmesi ve uluslararası koruma başvuruları 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile düzenlenir. Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybedilmesi ise 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'na tabidir. Bu kanunlara göre verilen kararlar idari işlem niteliğindedir; bu nedenle uyuşmazlıklar çoğunlukla idare mahkemelerinde görülür.

Yabancılar hukukunda süreler genel idari yargı sürelerinden çok daha kısadır. İdare mahkemesinde dava açma süresi kural olarak altmış gündür (İYUK md. 7); ancak sınır dışı etme kararına karşı bu süre yedi gün, uluslararası koruma kararlarına karşı on beş veya otuz gündür. Bu nedenle bir karar tebliğ edildiğinde ilk iş, hangi sürenin uygulandığını belirlemektir.

İkamet izni kimler için zorunludur?

Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur. İkamet izni, altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder (YUKK md. 19). Kanun altı tür ikamet izni öngörür: kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni (YUKK md. 30).

Kısa dönem ikamet izni; bilimsel araştırma, taşınmaz sahipliği, ticari bağlantı veya iş kurma, turizm, tedavi ve Türkçe kursu gibi kanunda sayılan amaçlarla verilebilir (YUKK md. 31). Türkiye'de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olan yabancılara Bakanlığın onayıyla süresiz ikamet izni verilir. Ancak mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma ve insani ikamet izni sahipleri ile geçici koruma sağlananlar uzun dönem ikamet iznine geçemez (YUKK md. 42).

Yurt dışından başvuru, yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki konsolosluklara yapılır. Başvuranın pasaportunun, istenen ikamet izni süresinden altmış gün daha uzun süreli olması gerekir. Başvurular en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır ve ret kararı ilgiliye tebliğ edilir (YUKK md. 21).

Aile ikamet izni; Türk vatandaşlarının, Mavi Kart sahiplerinin, ikamet izni olan yabancıların ve koruma statüsü sahiplerinin yabancı eşine, ergin olmayan ve bağımlı yabancı çocuklarına her defasında üç yılı aşmamak üzere verilebilir. Bu izin destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz ve on sekiz yaşına kadar okula gitme hakkı sağlar. Türk vatandaşıyla evli yabancı boşanırsa, en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmışsa kısa dönem ikamet izni alabilir; aile içi şiddet mağduru olduğu mahkeme kararıyla sabitse üç yıl şartı aranmaz (YUKK md. 34).

İkamet izni reddedilirse ne yapılır?

Türkiye içinden yapılan ikamet izni talebinin reddi, iznin uzatılmaması veya iptali valiliklerce yapılır. Bu kararlar verilirken yabancının Türkiye'deki aile bağları, ikamet süresi, menşe ülkedeki durumu ve çocuğun yüksek yararı göz önünde bulundurulur. Karar yabancıya, yasal temsilcisine veya avukatına tebliğ edilir; tebligatta itiraz haklarının nasıl kullanılacağı da gösterilir (YUKK md. 25).

Kanunda ikamet izni kararları için özel bir dava süresi öngörülmediğinden, ret kararına karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (İYUK md. 7). Ret kararı ile birlikte sınır dışı etme kararı da verilmişse, o karar için yedi günlük kısa süre ayrıca işler. İki kararın birbirine karıştırılması, sık yapılan bir hatadır.

Sınır dışı etme kararına karşı haklar

Kanun, hangi yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınacağını sayar. Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar, ikamet izni iptal edilenler, ikamet izni süresini kabul edilebilir gerekçesi olmadan on günden fazla ihlal edenler, çalışma izni olmadan çalışanlar ve kamu düzeni veya güvenliği açısından tehdit oluşturanlar bunlar arasındadır (YUKK md. 54).

Bazı yabancılar bu kapsamda olsalar bile sınır dışı edilemez. Gönderileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye veya insanlık dışı muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar, ciddi sağlık sorunları, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler ve şiddet mağdurları tedavileri tamamlanıncaya kadar bu korumadan yararlanır (YUKK md. 55).

Sınır dışı etme kararı alınan yabancıya, kararda belirtilmek kaydıyla Türkiye'yi terk etmesi için on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadar süre tanınır. Kaçma riski bulunanlara, sahte belge kullananlara veya kamu düzeni için tehdit oluşturanlara bu süre tanınmaz. Süre tanınan kişiye harca tabi olmayan bir Çıkış İzin Belgesi verilir (YUKK md. 56).

İdari gözetim nedir, nasıl itiraz edilir?

Hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan kaçma veya kaybolma riski bulunan, giriş ve çıkış kurallarını ihlal eden, sahte belge kullanan ya da kamu düzeni için tehdit oluşturanlar hakkında valilik idari gözetim kararı alabilir veya idari gözetime alternatif yükümlülükler getirebilir. Geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez; yabancının iş birliği yapmaması halinde en fazla altı ay daha uzatılabilir (YUKK md. 57).

İdari gözetimin devamının gerekli olup olmadığı valilik tarafından her ay değerlendirilir. İdari gözetim altına alınan kişi, yasal temsilcisi veya avukatı karara karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimi durdurmaz; hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Şartların ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru yapılabilir (YUKK md. 57).

İdari gözetime karşı yargı yoluna başvuran ve avukatlık ücretini karşılayamayan kişilere, talepleri halinde Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır (YUKK md. 57). Bu nedenle geri gönderme merkezinde bulunan kişi, baroya başvurarak ücretsiz avukat isteyebilir.

Uluslararası koruma başvurusu

Kanun üç uluslararası koruma statüsü tanır. Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korkan kişiye mülteci statüsü (YUKK md. 61), Avrupa dışındaki olaylar nedeniyle aynı korkuyu taşıyan kişiye ise üçüncü ülkeye yerleştirilinceye kadar şartlı mülteci statüsü verilir (YUKK md. 62). Bu statülere girmeyen ancak ülkesine dönerse ölüm cezası, işkence veya silahlı çatışma nedeniyle ciddi tehditle karşılaşacak kişiye ikincil koruma statüsü tanınır (YUKK md. 63).

Uluslararası koruma başvuruları valiliklere bizzat yapılır. Makul bir süre içinde kendiliğinden başvuranlara, yasa dışı giriş veya kalışlarının geçerli nedenlerini açıklamaları kaydıyla, yasa dışı giriş nedeniyle cezai işlem yapılmaz (YUKK md. 65). Olumsuz kararlara karşı tebliğden itibaren on gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir. Bazı kararlara karşı on beş gün, diğer kararlara karşı otuz gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir ve süreç sonuçlanıncaya kadar kişinin ülkede kalmasına izin verilir (YUKK md. 80).

Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır?

Genel yoldan vatandaşlık başvurusu için yabancının ergin ve ayırt etme gücüne sahip olması, başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmesi, yerleşme kararını davranışlarıyla teyit etmesi, iyi ahlak sahibi olması, yeterli Türkçe konuşması ve geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olması gerekir. Genel sağlık bakımından tehlike oluşturan bir hastalığın ve millî güvenlik bakımından bir engelin bulunmaması da aranır (5901 sayılı Kanun md. 11).

Bir Türk vatandaşıyla evlenmek doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar başvuruda bulunabilir; aile birliği içinde yaşama ve evlilik birliğiyle bağdaşmayan bir faaliyette bulunmama şartları aranır. Başvurudan sonra Türk eşin ölümüyle evlilik sona ererse aile birliği şartı aranmaz (5901 sayılı Kanun md. 16).

Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılanlar ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, kanundaki istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanmaya devam eder. Bu kişilerin seçme ve seçilme hakkı ile askerlik yükümlülüğü yoktur. Talep halinde bu hakları gösteren Mavi Kart düzenlenir (5901 sayılı Kanun md. 28).

Bu alandaki rehberler

İkamet izni rehberi izin türlerini ve başvuru belgelerini, ikamet izni reddine itiraz rehberi de dava dilekçesinin hazırlanmasını anlatır. Sınır dışı etme ve idari gözetim rehberleri kısa sürelerin nasıl kullanılacağını ayrıntılı olarak ele alır. Uluslararası koruma, vatandaşlık başvurusu, evlilik yoluyla vatandaşlık ve Mavi Kart rehberleri ise ilgili başvuruların adımlarını gösterir.

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir. Yabancılar hukukunda süreler çok kısadır ve bir kararın sonucu kişinin Türkiye'de kalıp kalamayacağını belirler. Bir karar tebliğ edildiğinde vakit kaybetmeden bir avukattan destek alın; avukatlık ücretini karşılayamıyorsanız baro adli yardım bürosuna başvurabilirsiniz.