Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?

Görevli ve yetkili mahkeme arasındaki fark

Bir davada önce görevli mahkeme, ardından yetkili mahkeme belirlenir. Görev, uyuşmazlığın hangi tür mahkeme tarafından görüleceğini ifade eder. Örneğin bazı davalar asliye hukuk mahkemesinde, bazıları sulh hukuk mahkemesinde, bazıları da özel görevli mahkemelerde görülür. Mahkemelerin görevi kural olarak kanunla belirlenir ve görev kuralları kamu düzenindendir (HMK md. 1). Aksine bir düzenleme bulunmadıkça malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir (HMK md. 2). Sulh hukuk mahkemesinin görev alanı ise kanunda özel olarak sayılan işlerle sınırlıdır (HMK md. 4).

Yetki ise aynı türdeki mahkemeler arasından hangi yer mahkemesinde dava açılacağını gösterir. Örneğin görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesi olabilir; bu durumda davanın hangi il veya ilçedeki asliye hukuk mahkemesinde açılacağı yetki kurallarıyla belirlenir. Yetki konusunda genel kural, davalının dava açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK md. 6).

Hukuk davalarında genel yetki kuralı

Davalı gerçek kişiyse kural olarak onun yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (HMK md. 6). Davalı şirket veya dernek gibi bir tüzel kişiyse yerleşim yeri, kuruluş belgesinde başka bir hüküm yoksa işlerinin yönetildiği yerdir; genel yetkili mahkeme bu yer mahkemesidir. Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK md. 6, 14; TMK md. 51). Birden fazla davalı varsa kanundaki şartlar oluştuğunda davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde dava açılması mümkün olabilir (HMK md. 7).

Genel yetki kuralı her dava için tek seçenek değildir. Kanun, uyuşmazlığın niteliğine göre davacının başka bir yerde de dava açabilmesine izin verebilir. Bu tür kurallara özel yetki kuralları denir. Davacı, uygulanabilecek özel yetki kuralını ve olayın özelliklerini dilekçesinde açıkça belirtmelidir.

Sık karşılaşılan özel yetki kuralları

Taşınmazın aynına, yani mülkiyet veya sınırlı ayni haklarına ilişkin bazı davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin yetkisi kesindir. Kesin yetki, tarafların başka bir mahkemeyi seçememesi anlamına gelir (HMK md. 12). Bu nedenle tapu iptali ve tescil gibi davalarda taşınmazın bulunduğu yer özellikle kontrol edilmelidir.

Taraflar bazı uyuşmazlıklarda yetki sözleşmesi yapabilir. Ancak bu imkan her kişi ve her uyuşmazlık için sınırsız değildir. Yetki sözleşmesini yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri yapabilir; sözleşme yazılı olmalı, uyuşmazlığın doğduğu ilişki ve yetkili mahkeme gösterilmelidir. Kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamaz (HMK md. 17 ve 18). Tüketici, işçi veya benzeri şekilde kanunla özel olarak korunan taraflar bakımından standart sözleşmedeki yetki kayıtlarının ayrıca incelenmesi gerekir.

Yetki itirazı nedir?

Davalı, davanın açıldığı yer mahkemesinin yetkili olmadığını düşünüyorsa yetki itirazı ileri sürebilir. Yetki itirazı, mahkemenin uyuşmazlığa yer bakımından bakamayacağını bildiren usule ilişkin bir itirazdır. Kesin yetki bulunan hâllerde mahkeme bu durumu kendiliğinden dikkate alabilir. Kesin olmayan yetki hâllerinde ise davalının itirazı ve kanuni usul kuralları önem taşır (HMK md. 19).

Görev ve yetki, dava şartlarıyla da bağlantılıdır. Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın farklı aşamalarında inceleyebilir; görev yönünden eksiklik görürse buna göre karar verir (HMK md. 114 ve 115). Bu nedenle dava dilekçesinde yalnızca olayın anlatılması yeterli olmayabilir; davanın hangi mahkemede ve hangi yetki kuralına dayanılarak açıldığı da açıklanmalıdır.

Dava türüne göre özel mahkemeler

Bazı uyuşmazlıklarda genel hukuk mahkemeleri yerine özel görevli mahkemeler bulunur. İşçi ile işveren arasındaki uyuşmazlıkların kanunda belirtilen bölümü iş mahkemelerinde görülür (7036 sayılı Kanun md. 5). İş mahkemesinde açılacak davalarda yetkili mahkeme, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir; bu kurala aykırı yetki sözleşmeleri geçersizdir (7036 sayılı Kanun md. 6).

Tüketici işlemlerinden ve tüketiciye yönelik uygulamalardan doğan uyuşmazlıklarda tüketici mahkemeleri görevli olabilir. Tüketicinin yerleşim yeri mahkemesi bakımından özel koruma sağlayan yetki düzenlemesi de bulunmaktadır (6502 sayılı Kanun md. 73). Uyuşmazlığın parasal niteliğine göre tüketici hakem heyetine başvuru ihtimali ayrıca değerlendirilir; bu sınır her yıl değişebildiğinden güncel tutar kontrol edilmelidir.

Ticari davalarda uyuşmazlığın ticari iş niteliği taşıyıp taşımadığı ve ticaret mahkemesinin görevli olup olmadığı Türk Ticaret Kanunu’ndaki düzenlemelere göre belirlenir (TTK md. 4 ve 5). Aile hukukuna ilişkin kanunda sayılan uyuşmazlıklar ise aile mahkemelerinin görev alanına girebilir (4787 sayılı Kanun md. 4). İcra ve iflas işlemlerinden kaynaklanan bazı şikâyet ve itirazlar icra mahkemesinin görev alanına girer (İİK md. 4).

Ceza, idare ve vergi davalarında durum

Ceza davalarında yer bakımından yetki, kural olarak suçun işlendiği yer üzerinden belirlenir. Teşebbüs, kesintisiz suç veya suçun birden fazla yerde işlenmesi gibi durumlar için ayrıca kurallar bulunur (CMK md. 12). Bu nedenle ceza soruşturması veya kovuşturmasında olayın nerede gerçekleştiği, fiilin tamamlanıp tamamlanmadığı ve dosyanın hangi aşamada olduğu önem taşır.

İdari davalarda görevli yargı kolu ve mahkeme, idari işlemin veya eylemin niteliğine göre belirlenir. İdari yargıda genel yetki kuralı, özel bir düzenleme bulunmadığında işlemi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir (İYUK md. 32). Bazı uyuşmazlık türleri için aynı kanunda özel yetki düzenlemeleri bulunduğundan, yalnızca idari kurumun merkezine bakmak yeterli olmayabilir.

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım Ankara’da yaşayan bir tüketicidir ve internet üzerinden aldığı ürün nedeniyle satıcıyla uyuşmazlık yaşamıştır. Satıcının merkezinin başka bir şehirde olması tek başına davanın mutlaka o şehirde açılacağı anlamına gelmez. Uyuşmazlığın tüketici işlemi olup olmadığı ve Ayşe Hanım’ın tüketici olarak kanundaki yer bakımından korumadan yararlanıp yararlanamayacağı incelenmelidir (6502 sayılı Kanun md. 73). Ayşe Hanım taşınmazın mülkiyetiyle ilgili bir dava açacak olsaydı, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesine ilişkin kesin yetki kuralı ayrıca dikkate alınacaktı (HMK md. 12).

Yetkili mahkemeyi belirlerken uyuşmazlığın konusu, tarafların sıfatı ve olayın gerçekleştiği yer birlikte değerlendirilmelidir. Tereddüt hâlinde dava dilekçesindeki talebin hangi mahkemenin görevine girdiği ve yetki itirazının nasıl yapılacağı konusunda bir avukata danışılabilir. Avukatlık ücretini karşılayamayan kişiler, şartları varsa baronun Adli Yardım Bürosuna başvurabilir.