Aile Hukuku Ana Rehberi: Haklarınız ve Başvuru Yolları

Aile hukuku, kişilerin evlenmesinden boşanmasına; çocukların velayetinden malvarlığının paylaşılmasına kadar aile ilişkilerinden doğan hak ve yükümlülükleri düzenleyen hukuk alanıdır. Türkiye’de temel düzenlemeler 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nda yer alır. Dava ve başvuru işlemlerinde 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun genel usul kuralları uygulanır (TMK md. 118-494). Aile içi şiddet ve korunma talepleri ise ayrıca 6284 sayılı Kanun kapsamında ele alınır (6284 sayılı Kanun md. 1-13).

Aşağıdaki tablo, yaşadığınız sorunu doğru başlığa yönlendirmenize yardımcı olur. Aynı olayda birden fazla konu birlikte gündeme gelebilir. Örneğin boşanma davasında velayet, nafaka ve mal rejimiyle ilgili taleplerin ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir (TMK md. 166, 169, 182, 202).

Anlaşmalı Boşanma

Eşlerin boşanmanın yanı sıra nafaka, tazminat, velayet, çocukla kişisel ilişki ve malvarlığına ilişkin sonuçlarda anlaşması hâlinde anlaşmalı boşanma gündeme gelir. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi ve hâkimin tarafları bizzat dinlemesi gerekir. Hâkim, anlaşmayı özellikle çocukların yararı bakımından uygun bulmazsa değişiklik isteyebilir (TMK md. 166).

Bu süreçte yazılı protokol hazırlanır. Protokolde boşanma iradesi, çocukların velayeti, kişisel ilişki düzeni, nafaka, tazminat ve malvarlığı taleplerinin kapsamı açıkça gösterilmelidir. Duruşmada eşlerin özgür iradesiyle karar verdiği değerlendirilir (TMK md. 166).

Çekişmeli Boşanma

Eşlerden biri boşanmayı istemiyor veya boşanmanın sebebi, kusur, nafaka, tazminat, velayet ya da malvarlığı sonuçları üzerinde anlaşma sağlanamıyorsa çekişmeli boşanma söz konusu olur. Kanunda zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk ve evlilik birliğinin temelinden sarsılması gibi sebepler düzenlenmiştir (TMK md. 161-166).

Dava sırasında tanık, belge, mesaj, sağlık kaydı ve benzeri delillerin hangi vakıayı ispatladığı açıklanmalıdır. Mahkeme, dava devam ederken eşlerin barınması, geçimi, malların yönetimi ve çocukların korunması için geçici önlemler alabilir (TMK md. 169). Boşanma davasında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK md. 168).

Nafaka Türleri

Nafaka, belirli bir kişinin geçimine veya çocuğun bakım giderlerine katkı amacı taşıyan ödemedir. Boşanma davası sürerken eş veya çocuk için geçici nafaka; boşanma sonrasında yoksulluğa düşecek eş için yoksulluk nafakası; çocuğun bakım ve eğitim giderleri için iştirak nafakası gündeme gelebilir (TMK md. 169, 175, 182, 328-330).

Yoksulluk nafakasında talepte bulunan eşin boşanma yüzünden yoksulluğa düşmesi ve diğer eşten daha ağır kusurlu olmaması aranır. Nafaka miktarı tarafların ekonomik ve sosyal durumları ile hakkaniyet dikkate alınarak değerlendirilir (TMK md. 175-176). Çocuğun giderlerine anne ve baba, imkanları ölçüsünde katılır (TMK md. 182, 327-330).

Velayet ve Kişisel İlişki

Velayet, çocuğun bakım, eğitim ve korunmasına ilişkin hak ve sorumlulukların bütünüdür. Evlilik devam ederken kural olarak anne ve baba tarafından birlikte kullanılır; boşanma veya ayrılık hâlinde mahkeme çocuğun velayetini düzenler (TMK md. 335-336). Kararda çocuğun üstün yararı, yaşı, ihtiyaçları ve ebeveynlerle ilişkisi değerlendirilir (TMK md. 182).

Velayet kendisine bırakılmayan anne veya baba, çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteyebilir. Bu ilişki çocuğun eğitimini, sağlığını ve gelişimini zedelememelidir (TMK md. 323-324). Velayet sahibi ebeveynin çocuğun yararını gözetmeyen davranışları veya koşulların değişmesi hâlinde düzenlemenin değiştirilmesi istenebilir (TMK md. 183, 349-351).

Mal Rejimi

Mal rejimi, eşlerin evlilik süresince edindikleri malların ve kişisel mallarının hukuki durumunu belirler. Eşler sözleşmeyle başka bir rejim seçmemişse yasal mal rejimi, edinilmiş mallara katılma rejimidir (TMK md. 202). Bu rejimde çalışma karşılığı elde edilen gelirler, sosyal güvenlik veya benzeri ödemeler ve edinilme sürecindeki bazı değerler edinilmiş mal kapsamında değerlendirilebilir (TMK md. 218-219).

Boşanma kararı verildiğinde mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarihten geçerli olmak üzere sona erer; tasfiye sırasında her eşin edinilmiş mallarının toplam değeri ve diğer eşin katılma alacağı hesaplanır (TMK md. 225, 236). Mal rejimi davası, boşanma davasından ayrı olarak da yürüyebilir. Görev, yetki ve zamanaşımı gibi usul konuları dosyanın niteliğine göre ayrıca incelenmelidir (TMK md. 225, 236; HMK md. 114-115).

Ziynet Eşyası

Ziynet eşyası; altın, takı ve benzeri değerli eşyalarla ilgili mülkiyet veya iade uyuşmazlıklarını ifade eder. Bir eşin karşılıksız kazanma veya kişisel kullanım amacıyla edindiği bazı değerler kişisel mal sayılabilir; ancak eşyanın kime ait olduğu, nasıl edinildiği ve kimde bulunduğu somut delillerle değerlendirilir (TMK md. 220, 222).

Eşlerden biri diğerinin malını elinde bulunduruyorsa, her eş kendi malını geri alabilir. Dava konusu ziynetlerin türü, miktarı, edinilme şekli ve mevcut durumu mümkün olduğunca açık belirtilmelidir (TMK md. 226; HMK md. 119, 190).

Nişanın Bozulması

Nişanlanma, evlenme vaadiyle kurulan hukuki bir ilişkidir; nişanlanma evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez (TMK md. 118, 119). Nişanın bozulması hâlinde uygun olmayan veya geri verilmesi gereken hediyeler ile şartları oluşmuşsa maddi ve manevi tazminat talepleri gündeme gelebilir (TMK md. 120-122).

Nişanın bozulmasından doğan taleplerde kanunun öngördüğü özel süreler vardır. Süre nişanlılığın sona erdiği tarihten başlar; bu nedenle nişanın bozulduğu tarih ve taraflar arasındaki yazışmalar saklanmalıdır (TMK md. 123).

Soybağı ve Babalık Davası

Soybağı, çocuk ile anne ve baba arasındaki hukuki bağdır. Anne ile soybağı doğumla kurulur. Baba ile soybağı ise anneyle evlilik, tanıma veya babalık hükmü gibi yollarla kurulabilir (TMK md. 282). Evlilik içinde doğan çocuk bakımından babalık karinesi ve bu karinenin çürütülmesine ilişkin hükümler uygulanır (TMK md. 285-291).

Babalık davası, baba olduğu iddia edilen kişiye karşı açılır. Babalığın belirlenmesini ana ve çocuk isteyebilir; dava babaya, baba ölmüşse mirasçılarına karşı açılır; dava sırasında DNA incelemesi gibi tıbbi ve biyolojik deliller gündeme gelebilir (TMK md. 301-303). Soybağının reddi ve babalık davalarında kanuni süreler bulunduğundan doğum tarihi, evlilik tarihi ve mevcut kayıtlar birlikte incelenmelidir (TMK md. 286-289, 303).

Evlat Edinme

Evlat edinme, mahkeme kararıyla kurulan ve çocuk ile evlat edinen arasında kanunun belirlediği soybağı sonuçlarını doğuran bir ilişkidir. Küçüğün evlat edinilmesinde çocuğun yararı, evlat edinenin uygunluğu, bakım ve eğitim koşulları ile belirli süreli bakım ilişkisi gibi şartlar değerlendirilir (TMK md. 305-308).

Eşlerin birlikte evlat edinmesi, tek başına evlat edinme, çocuğun rızası ve mevcut anne-babanın rızası gibi konular için farklı kurallar vardır. Bazı durumlarda rıza aranmayabilir veya rızanın kaldırılması gündeme gelebilir (TMK md. 306-312). Evlat edinme kararıyla ad, soyadı, mirasçılık ve kişisel durum bakımından kanunda belirtilen sonuçlar doğar (TMK md. 314-317).

Kadına Karşı Şiddet ve Koruma Kararları

6284 sayılı Kanun; şiddete uğrayan veya şiddet görme tehlikesi bulunan kadınları, çocukları, aile bireylerini ve tek taraflı ısrarlı takip mağdurlarını korumaya yönelik tedbirleri düzenler (6284 sayılı Kanun md. 1-2). Şiddet yalnızca fiziksel davranışlardan ibaret değildir; cinsel, psikolojik, ekonomik ve sözlü davranışlar ile tehdit ve baskı da kanun kapsamındaki değerlendirmede dikkate alınabilir (6284 sayılı Kanun md. 2).

Tedbir kararı için hâkim, mülki amir veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde kolluk birimleri yetkileri çerçevesinde başvuruyu değerlendirebilir. Uzaklaştırma, konuta veya işyerine yaklaşmama, iletişim araçlarıyla rahatsız etmeme, geçici koruma ve barınma gibi tedbirler gündeme gelebilir (6284 sayılı Kanun md. 3-5). Kararın ihlali hâlinde zorlama hapsi uygulanmasına ilişkin kurallar ayrıca düzenlenmiştir (6284 sayılı Kanun md. 13). Acil tehlikede güvenli bir yere geçmeniz ve kolluk birimlerine başvurmanız gerekir.

Hangi Konudan Başlamalısınız?

Örneğin, Ayşe Hanım eşinden ayrılmak istiyor, çocuğunun velayetini talep ediyor ve evlilik sırasında alınan ziynetlerin kendisinde kalmadığını belirtiyor olsun. Bu durumda boşanma, velayet, nafaka ve ziynet eşyası başlıkları birlikte incelenebilir. Eşler boşanma ve sonuçlarında anlaşabiliyorsa anlaşmalı boşanma; anlaşamıyorsa çekişmeli boşanma gündeme gelir (TMK md. 166). Çocukla ilgili kararlar çocuğun yararı gözetilerek, ziynet ve malvarlığı talepleri ise mülkiyet ve ispat kuralları çerçevesinde ele alınır (TMK md. 182, 220, 226; HMK md. 190).

Başvuru öncesinde evlilik ve doğum kayıtları, gelir ve gider belgeleri, taşınmaz ve banka kayıtları, mesajlar, fotoğraflar, sağlık raporları ve varsa koruma kararları düzenlenmelidir. Hangi talebin hangi davada ileri sürüleceği, özel sürelerin geçip geçmediği ve görevli başvuru makamı somut olayın özelliklerine göre belirlenir (HMK md. 119, 190; TMK md. 123, 168, 303). Maddi imkânı bulunmayan kişiler baronun Adli Yardım Bürosu’na başvuru şartlarını araştırabilir.