İcra ve İflas Rehberi: Hangi Yola Başvurmalısınız?

İcra ve iflas hukuku hangi kanunlarla düzenlenir?

İcra ve iflas hukuku, bir kişinin veya şirketin borcunu ödememesi hâlinde alacaklının devlet gücüyle alacağını tahsil etmesini ve borçlunun haklarını korumayı düzenler. İcra işlemlerinin temel kanunu 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’dur (İİK). İcra dairelerinin kuruluşu ve takip işlemlerinin yürütülmesi bu kanunda düzenlenir (İİK md. 1).

İcra takibinin dayandığı borcun türüne göre başka kanunlar da devreye girebilir. Kira borçlarında kiracının temerrüdü ve konut ve çatılı işyeri kiralarına ilişkin hükümler Türk Borçlar Kanunu’nda yer alır (TBK md. 315, 339). Mahkemede görülen itiraz ve tespit davalarında usul kuralları Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre uygulanır. Borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi altında bulunan borçlular için konkordato hükümleri de İİK’da düzenlenir (İİK md. 285).

Ödeme emrine itiraz

Ödeme emri, icra dairesinin borçluya gönderdiği ve borcun ödenmesini veya itiraz edilmesini bildiren belgedir. Borçlu; borcun hiç bulunmadığını, ödendiğini, zamanaşımına uğradığını ya da takipte gösterilen miktarın doğru olmadığını ileri sürebilir. İtiraz, takip dosyasını yürüten icra dairesine yapılır (İİK md. 62).

Süresi içinde yapılan itiraz, itiraz edilen kısım bakımından icra takibini durdurur (İİK md. 66). İtirazın yalnızca borcun bir bölümüne yapılması hâlinde, itiraz edilmeyen bölüm bakımından farklı sonuçlar doğabilir. Bu nedenle itiraz dilekçesinde hangi borca ve hangi miktara karşı çıkıldığı açıkça belirtilmelidir.

Borca itiraz süreleri

İcra dosyasında süreyi belirleyen ilk belge ödeme emridir. Genel haciz yolunda temel süre İİK md. 62’de düzenlenir; kambiyo senedine dayalı takip, kira nedeniyle tahliye takibi veya başka özel takip türlerinde farklı kurallar uygulanabilir. Bu nedenle yalnızca “icra kâğıdı geldi” bilgisiyle genel süre varsayımı yapılmamalıdır.

Ödeme emrinin size hangi tarihte tebliğ edildiğini belirlemek de gerekir. Tebligat tarihi, itiraz süresinin başlangıcı bakımından önem taşır (İİK md. 62). İtirazın icra dairesine ulaşıp ulaşmadığı, dosyaya işlenip işlenmediği ve itirazın borcun tamamını mı yoksa bir bölümünü mü kapsadığı ayrıca kontrol edilmelidir.

Maaş haczi

Maaş haczi, borçlunun işverenden aldığı ücretin bir bölümünün icra dosyasına aktarılmasıdır. Ücretin tamamı kural olarak haciz konusu yapılamaz; kanun, borçlunun geçimini sürdürebilmesi için ücret haczine sınırlar getirir (İİK md. 83). Haciz yazısı işverene ulaştığında işverenin kesinti yapma ve kesilen tutarı icra dosyasına gönderme yükümlülüğü doğar (İİK md. 355).

Maaş haczinde ücretin niteliği, birden fazla icra dosyasının bulunup bulunmadığı, nafaka alacağı ve işverenin yaptığı işlemler önem taşıyabilir. İşverenin haciz yazısına aykırı davranması, icra dosyası bakımından ayrıca değerlendirilir (İİK md. 355). Kesintinin hatalı olduğunu düşünen borçlu, dosyadaki haciz yazısını ve hesaplamayı incelemelidir.

Haczedilemeyen mallar

Her mal ve hak haczedilemez. Borçlunun ve aynı çatı altında yaşayan ailesinin geçimi için zorunlu bazı eşyalar, kişisel kullanım için gerekli mallar ve kanunda özel olarak korunan bazı değerler haciz dışında bırakılmıştır (İİK md. 82). Korumanın kapsamı, malın niteliğine ve borçlunun geçim koşullarına göre değerlendirilir.

Bir malın haczedilemeyeceğini düşünüyorsanız, haciz tutanağını, malın kullanım amacını ve evdeki diğer eşyaların durumunu inceleyin. Haciz sırasında ileri sürülebilecek itirazlar ile daha sonra başvurulabilecek yollar aynı değildir; bu ayrım dosyanın aşamasına göre belirlenir (İİK md. 82).

Menfi tespit davası

Menfi tespit davası, borçlunun belirli bir borcun borçlusu olmadığının mahkemece tespit edilmesini istediği davadır. Borç hiç doğmamış, sona ermiş veya takipte istenen miktardan daha az olabilir. Dava, icra takibinden önce veya takip sırasında açılabilir; takip devam ederken açılan davanın icra işlemlerine etkisi ve tedbir şartları İİK’da ayrıca düzenlenmiştir (İİK md. 72).

Bu davada yalnızca “borcum yok” demek yeterli olmayabilir. Ödeme belgeleri, sözleşmeler, hesap hareketleri, yazışmalar ve takip dayanağı belgeler önem taşıyabilir. Hangi mahkemenin görevli olduğu, borcun kaynağına göre belirlenir; görev ve yetki değerlendirmesi dava açılmadan önce yapılmalıdır (HMK md. 114, 115).

İtirazın iptali davası

Borçlu ödeme emrine itiraz ettiğinde takip durabilir. Alacaklı, itirazın haksız olduğunu ve alacağın bulunduğunu ileri sürerek itirazın iptali davası açabilir. Dava kabul edilirse, itirazın takip üzerindeki etkisi ortadan kalkabilir ve alacaklı takibe devam edebilir (İİK md. 67).

Davanın hangi mahkemede görüleceği, alacağın tüketici işlemi, iş ilişkisi, ticari iş veya başka bir hukuki ilişkiden doğmasına göre değişebilir. Dava dilekçesinde takip dosyasının numarası, itirazın kapsamı, alacağın kaynağı ve talep edilen miktar açıkça gösterilmelidir (HMK md. 119).

Kira alacağı takibi

Ödenmeyen kira bedeli için kiraya veren, kira ilişkisine dayalı özel takip yoluna veya şartları varsa genel icra yoluna başvurabilir. Kira alacağıyla birlikte kiralananın tahliyesi de isteniyorsa, ödeme emrinin içeriği ve takip türü ayrıca önem kazanır (İİK md. 269).

Kiracının temerrüdü, kiraya verenin yazılı bildirimleri ve kira borcunun ödenmesi için tanınması gereken süre, kira ilişkisinin türüne göre değerlendirilir (TBK md. 315). Kira sözleşmesi, banka dekontları, hesap dökümleri ve gönderilen bildirimler takipteki temel belgelerdir. Kiracı bakımından ise ödeme emrinin tebliğ tarihi, itiraz veya ödeme için tanınan sürenin başlangıcını belirler (İİK md. 269).

Konkordato

Konkordato, borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi bulunan borçlunun, borçlarını belirli bir plan çerçevesinde ödemek için mahkemenin denetimine başvurduğu hukuki kurumdur (İİK md. 285). Başvuru, gerçek kişi tacirler ve şirketler gibi borçlunun hukuki durumuna göre farklı belgeler ve mali bilgiler gerektirebilir (İİK md. 286).

Konkordato başvurusu, borçlunun malvarlığı, borç listesi, alacaklılar ve ödeme projesi hakkında inceleme yapılmasını gerektirir. Mahkeme, kanundaki şartlar kapsamında geçici mühlet ve devamında kesin mühlet hakkında karar verebilir; bu süreçte konkordato komiseri görevlendirilebilir (İİK md. 287, 289). Mühletin alacaklıların takiplerine etkisi, kanunda belirtilen istisnalarla birlikte değerlendirilir (İİK md. 294).

İstihkak davası

İstihkak, haczedilen malın borçluya değil, başka bir kişiye ait olduğu iddiasıdır. Örneğin haciz sırasında borçlunun evinde bulunan bir eşyanın aslında kardeşine, eşine veya başka bir kişiye ait olduğu ileri sürülebilir. Bu iddia, mal üzerindeki mülkiyet veya başka bir ayni hakka dayanmalıdır (İİK md. 96).

İstihkak iddiasının ne zaman ileri sürüldüğü ve haciz sırasında kimin bulunduğu, uygulanacak usul bakımından önem taşır. İcra müdürlüğü, alacaklı ve borçlunun beyanları ile haciz tutanağındaki bilgiler sonraki işlemlerde dikkate alınır (İİK md. 96, 97). İstihkak davasının görevli mahkeme ve takip dosyasıyla bağlantısı, kanundaki özel düzenlemelere göre belirlenir; istihkak davaları icra mahkemesinde görülür (İİK md. 97, 99).

Hangi konuya yönelmelisiniz?

Size gelen belge ödeme emri ise önce takip türünü ve tebliğ tarihini belirleyin. İşvereninize maaş haczi yazısı geldiyse ücret kesintisinin hangi dosyaya ve hangi hesaplamaya dayandığını inceleyin. Evinizdeki veya işyerinizdeki bir malın size ait olmadığını düşünüyorsanız istihkak hükümlerini; borcun hiç bulunmadığını savunuyorsanız menfi tespit yolunu değerlendirin (İİK md. 62, 72, 96).

Örneğin, Ayşe Hanım’a bir icra dairesinden kira borcu için ödeme emri gönderildiğini varsayalım. Ayşe Hanım önce belgenin kira takibine ilişkin olup olmadığını ve tebliğ tarihini kontrol etmelidir. Borcun ödendiğini düşünüyorsa banka kayıtlarını toplamalı; tutarın bir bölümüne itiraz edecekse itirazını açıkça belirtmelidir (İİK md. 62, 269; TBK md. 315).