Arabuluculuk Nedir? Başvuru ve Süreç Rehberi

Arabuluculuk nedir?

Arabuluculuk, tarafların aralarındaki özel hukuk uyuşmazlığını çözmek için tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin yardımından yararlandığı bir yöntemdir. Arabulucu, taraflar adına karar vermez; tarafların iletişim kurmasına ve kendi çözüm seçeneklerini değerlendirmesine yardımcı olur (6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu md. 2).

Süreç kural olarak gönüllülük esasına dayanır. Taraflar arabuluculuk görüşmelerine devam edip etmeyeceklerine ve bir anlaşma yapıp yapmayacaklarına kendileri karar verir. Taraflar süreçte eşit haklara sahiptir (6325 sayılı HUAK md. 3). Arabuluculuk görüşmeleri ve bu görüşmeler sırasında sunulan bilgiler kural olarak gizlidir (6325 sayılı HUAK md. 4).

Zorunlu arabuluculuk ne demektir?

Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Dava şartı, mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için yerine getirilmesi gereken ön koşuldur. Zorunlu arabuluculukta da tarafların anlaşması zorunlu değildir; zorunlu olan, dava açmadan önce arabuluculuk sürecinin başlatılmasıdır (6325 sayılı HUAK md. 18/A).

İşçi ve işveren alacakları ile tazminatlarından ve işe iade taleplerinden kaynaklanan belirli uyuşmazlıklarda arabulucuya başvuru dava şartıdır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu md. 3). Ticari davalardan, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri bakımından da dava açmadan önce arabuluculuk şartı bulunabilir (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu md. 5/A). Tüketici uyuşmazlıklarında ise kanunda belirtilen kapsamda arabuluculuk dava şartı olarak uygulanır (6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun md. 73/A).

Arabulucuya nasıl başvurulur?

Dava şartı arabuluculuğunda başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili arabuluculuk bürosuna yapılır. Başvuruyla birlikte tarafların kimlik ve iletişim bilgileri, uyuşmazlığın kısa açıklaması ve biliniyorsa karşı tarafın iletişim bilgileri sunulur. Arabuluculuk bürosu, dosyayı görevli bir arabulucuya yönlendirir (6325 sayılı HUAK md. 18/A).

Taraflar isterlerse dava şartı olmayan uyuşmazlıklarda da arabulucuya başvurabilir. Bu durumda süreç, tarafların arabuluculuk faaliyetini kabul etmesine ve devam etmesine bağlıdır (6325 sayılı HUAK md. 3 ve 8). Arabulucu, tarafları görüşmeye davet eder ve uyuşmazlığın çözümü için toplantılar düzenleyebilir (6325 sayılı HUAK md. 8).

Görüşmelerde neler olur?

İlk görüşmede arabulucu, sürecin temel özellikleri hakkında tarafları bilgilendirir. Taraflar taleplerini, itirazlarını ve çözüm önerilerini açıklar. Arabulucu taraflardan biri lehine karar veremez; tarafların gerçek iradelerini ortaya koymalarına ve birbirlerinin açıklamalarını değerlendirmelerine yardımcı olur (6325 sayılı HUAK md. 2, 3 ve 8).

Taraflar toplantıya bizzat katılabilir veya uygun gördükleri şekilde temsil edilebilir. Özellikle bir anlaşma imzalanacaksa, anlaşma yapmaya yetkili kişinin görüşmede bulunması gerekir. Taraflardan biri görüşmelere katılmazsa veya süreç devam ettirilmezse arabuluculuk anlaşmayla sonuçlanmayabilir (6325 sayılı HUAK md. 15 ve 17).

Görüşmeler sırasında yapılan tekliflerin, kabul veya ret açıklamalarının ve yalnızca arabuluculuk amacıyla hazırlanan bazı belgelerin daha sonra yargılamada delil olarak kullanılmasına sınırlamalar vardır. Bu düzenleme, tarafların çözüm önerilerini daha serbest biçimde değerlendirebilmesini amaçlar (6325 sayılı HUAK md. 5).

Anlaşma olursa ne olur?

Taraflar; ödeme, taksitlendirme, iş ilişkisinin sona ermesi, işe iade yerine yapılacak ödeme veya başka bir çözüm konusunda anlaşabilir. Anlaşmanın kapsamı, tarafların üzerinde uzlaştığı konular ve yükümlülüklerin ne zaman ve nasıl yerine getirileceği mümkün olduğunca açık yazılmalıdır (6325 sayılı HUAK md. 18).

Arabuluculuk sonunda hazırlanan anlaşma belgesi, taraflar ve arabulucu tarafından imzalanır. Belgenin icra edilebilirlik şerhiyle güçlendirilmesi istenebilir. İcra edilebilirlik şerhi, anlaşma belgesinin ilam gibi icra edilebilmesine yönelik mahkeme incelemesidir; bu incelemenin kapsamı kanunda düzenlenmiştir (6325 sayılı HUAK md. 18).

Anlaşma belgesinde tarafların hangi konuda uzlaştığı açıkça yazılmışsa, aynı uyuşmazlık bakımından yeniden talepte bulunmanın mümkün olup olmadığı bu belgenin içeriğine ve uyuşmazlığın niteliğine göre değerlendirilir. Bu nedenle imza atmadan önce ödeme miktarı, ödeme tarihi, feragat edilen talepler ve yerine getirilmeyen yükümlülüklerin sonucu dikkatle kontrol edilmelidir (6325 sayılı HUAK md. 18).

Anlaşma olmazsa ne olur?

Taraflar anlaşamazsa arabulucu son tutanak düzenler. Dava şartı arabuluculuğunda davacı, son tutanağın aslını veya arabulucunun onayladığı örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır; eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir, sunulmazsa dava usulden reddedilir. Son tutanak, arabuluculuk faaliyetinin tamamlandığını ve anlaşma sağlanıp sağlanmadığını gösterir (6325 sayılı HUAK md. 17 ve 18/A).

Anlaşma sağlanamaması, taraflardan birinin mahkemeye başvurmasına tek başına engel değildir. Ancak zorunlu arabuluculuk kapsamındaki bir uyuşmazlıkta, dava açmadan önce arabuluculuk sürecinin tamamlanmış olması gerekir (6325 sayılı HUAK md. 18/A; 7036 sayılı Kanun md. 3).

Arabuluculuk ücreti ve giderleri

Arabuluculuk ücreti ve giderleri, taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça eşit karşılanır. Ücretin hesaplanmasında yürürlükteki Arabuluculuk Asgari Ücret Tarifesi dikkate alınır; uyuşmazlığın türü, anlaşma sağlanıp sağlanmaması ve görüşmelerin kapsamı ücret hesabını etkileyebilir (6325 sayılı HUAK md. 13).

Dava şartı arabuluculuğunda anlaşma sağlanamaması hâlinde, kanunda ve tarifede öngörülen durumlarda belirli arabuluculuk ücretleri bütçeden karşılanabilir. Bunun hangi koşullarda uygulanacağı uyuşmazlığın türüne ve sürecin nasıl sona erdiğine göre belirlenir (6325 sayılı HUAK md. 18/A).

Kurgusal örnek

Örneğin, Ayşe Hanım iş sözleşmesinin sona erdirilmesinden sonra kıdem ve ihbar tazminatı talep etmek istesin. Bu tür işçilik alacağı uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurulması gerekebilir (7036 sayılı Kanun md. 3). Ayşe Hanım ile işveren görüşmeye katılır ve ödeme planı üzerinde anlaşırsa, şartlar anlaşma belgesine yazılır. Taraflar anlaşamazsa arabulucu son tutanak düzenler; Ayşe Hanım, dava açma koşullarını bu belgeyle birlikte değerlendirebilir (6325 sayılı HUAK md. 18/A).

Arabuluculukta dikkat edilecek noktalar

Uyuşmazlığın zorunlu arabuluculuk kapsamında olup olmadığını dava açmadan önce kontrol edin. Geçerli mazereti olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf son tutanakta belirtilir ve davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur (6325 sayılı HUAK md. 18\/A).

Arabulucu, mahkeme gibi delilleri değerlendirerek bağlayıcı bir karar vermez. Çözüm, tarafların kabulüne dayanır. Bu nedenle talebinizin dayanağını, elinizdeki belgeleri, kabul edebileceğiniz çözüm seçeneklerini ve anlaşma yapılması hâlinde yerine getirilmesini istediğiniz şartları önceden belirlemeniz yararlı olur (6325 sayılı HUAK md. 2, 3 ve 8).