Bilirkişi Nedir, Raporuna Nasıl İtiraz Edilir?

Bilirkişi nedir?

Bilirkişi, hâkim veya savcının genel hukuk bilgisiyle çözemeyeceği, özel ya da teknik bilgi gerektiren konularda görüş bildiren kişidir. Hukuk davalarında bilirkişiye başvurulabilmesi için çözümün özel veya teknik bilgiyi gerektirmesi gerekir; hâkim kendi hukuk bilgisiyle çözebileceği konularda bilirkişiye başvuramaz (6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, HMK md. 266). Bilirkişinin görevi karar vermek değil, inceleme konusu hakkında mahkemeye yardımcı olacak teknik açıklama sunmaktır (HMK md. 279).

Bilirkişi, taraflardan biri değildir ve tarafların avukatı gibi hareket etmez. Taraflardan birinin iddiasını desteklemek için seçilmiş bir temsilci de sayılmaz. Bilirkişinin tarafsız, bağımsız ve objektif davranması gerekir (6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu md. 3).

Mahkeme hangi konularda bilirkişi görevlendirir?

Bilirkişi incelemesi; hesaplama, muhasebe, inşaat tekniği, makine, tıp, trafik veya iş güvenliği gibi özel bilgi gerektiren alanlarda gündeme gelebilir. Örneğin bir işçilik alacağının hesaplanması, bir binadaki imalat kusurunun teknik yönden incelenmesi ya da bir trafik kazasında araç hasarının değerlendirilmesi bilirkişi incelemesine konu olabilir. Bu incelemenin sınırı, mahkemenin belirlediği görev ve sorularla çizilir (HMK md. 273).

Bilirkişiye hukuki sorun hakkında görüş sorulamaz. Bir sözleşmenin hangi hukuki sonuca yol açacağına, davalının hukuken sorumlu olup olmadığına veya kanunun nasıl uygulanacağına karar vermek mahkemeye aittir (HMK md. 266). Bilirkişi teknik verileri açıklayabilir; fakat bu verilerden hareketle nihai hukuki kararı veremez.

Bilirkişi nasıl seçilir ve görevlendirilir?

Bilirkişi, görev alanıyla ilgili uzmanlığı bulunan kişiler arasından görevlendirilir. Bilirkişilik faaliyeti, bilirkişilerin nitelikleri, sicil ve liste sistemi ile temel ilkeler 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu’nda düzenlenir; uzmanlık alanlarını, nitelikleri ve etik ilkeleri Adalet Bakanlığı Bilirkişilik Daire Başkanlığı belirler (6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu md. 3, 6). Mahkeme, incelemenin kapsamını ve cevaplanmasını istediği soruları kararında belirtmelidir (HMK md. 273).

Taraflar, hangi konunun teknik incelemeye ihtiyaç duyduğunu ve bilirkişiye hangi soruların yöneltilmesi gerektiğini dilekçelerinde veya duruşmada açıklayabilir. Ancak bilirkişiyi mahkeme görevlendirir. Tarafların kendi imkânlarıyla aldığı uzman görüşü ise mahkeme tarafından görevlendirilen bilirkişi raporundan farklıdır; taraflar uzman görüşünü mahkemeye sunabilir (HMK md. 293).

Bilirkişi raporunda neler bulunmalıdır?

Raporun, incelemenin konusu ve kapsamını, kullanılan yöntemi, incelenen bilgi ve belgeleri, teknik değerlendirmeyi ve ulaşılan sonucu anlaşılabilir biçimde göstermesi gerekir. Rapor, mahkemenin belirlediği sorularla sınırlı olmalı ve denetime elverişli bir açıklama içermelidir (HMK md. 279). Sadece “haklı” veya “haksız” şeklinde hukuki sonuç bildiren, hangi veriye dayanıldığı anlaşılmayan bir rapor yeterli olmayabilir.

Bilirkişi görevi sebebiyle öğrendiği bilgi, belge ve sırların gizliliğini görev sona erdikten sonra da korur, görevini başkasına devredemez ve hukuki nitelendirme yapamaz (6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu md. 3). Taraflardan biriyle kişisel veya mesleki bağlantı bulunması, bilirkişinin inceleme konusu hakkında önceden taraflı bir görüş açıklaması ya da başka bir neden, somut olayın özelliklerine göre tarafsızlık tartışması doğurabilir.

Bilirkişi raporuna nasıl itiraz edilir?

Rapor size veya vekilinize bildirildiğinde raporu yalnızca sonuç bölümüyle değil, dayandığı belgeler, hesap yöntemi, varsayımlar ve cevaplanmayan sorular yönünden inceleyin. Raporun eksik, belirsiz, çelişkili veya dosyadaki delillerle uyumsuz olduğunu düşünüyorsanız, bu noktaları somut biçimde açıklayarak itiraz edebilirsiniz. Tarafların rapora karşı açıklama yapması ve itirazlarını sunması HMK md. 281 kapsamında mümkündür.

İtiraz dilekçesinde “raporu kabul etmiyorum” demekle yetinmek yerine, raporun hangi sayfasındaki hangi hesabın hatalı olduğunu, hangi belgenin dikkate alınmadığını veya hangi sorunun cevapsız bırakıldığını yazın. Mahkeme, gerekli görürse aynı bilirkişiden ek rapor alabilir ya da yeni bir bilirkişi veya bilirkişi kurulu görevlendirebilir (HMK md. 281).

Mahkeme bilirkişi raporuyla bağlı mıdır?

Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir; raporla bağlı değildir (HMK md. 282). Raporun gerekçeli, dosyadaki delillerle uyumlu ve denetlenebilir olup olmadığı incelenir. Hâkim, bilirkişi raporundaki hukuki değerlendirmeyi kararına esas alamaz; hukuki nitelendirme ve nihai karar mahkemeye aittir (HMK md. 282).

Birden fazla rapor arasında çelişki varsa veya rapor soruları tam olarak cevaplamıyorsa, bu durum itiraz dilekçesinde açıklanabilir. Mahkeme çelişkinin giderilmesi için ek rapor ya da yeni inceleme yaptırabilir (HMK md. 281). Dosyada rapor bulunması, davanın otomatik olarak bilirkişi lehine veya aleyhine sonuçlanacağı anlamına gelmez.

Bilirkişi reddedilebilir mi?

Bilirkişinin tarafsızlığından şüphe edilmesini gerektiren sebepler varsa, hâkimin reddi sebeplerine ilişkin hükümler kıyas yoluyla bilirkişiler bakımından da uygulanır (HMK md. 272). Bu nedenle itiraz, yalnızca rapordaki hesap hatalarına değil, bilirkişinin taraflarla ilişkisine veya görevi yürütme biçimine de dayanabilir. Ret talebi, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmalı; sebep somut olay ve mümkünse belgeyle açıklanmalıdır (HMK md. 272).

Bilirkişi ücreti ve masraflar

Bilirkişi ücreti ve inceleme için yapılan zorunlu giderler, yargılama giderleri kapsamında değerlendirilebilir. Bu giderlerin hangi tarafça ve hangi aşamada karşılanacağı mahkemenin ara kararı ile belirlenir; dava sonunda yargılama giderlerinin kime yükletileceği ise mahkemenin hükmünde gösterilir (HMK md. 323; HMK md. 326). Güncel bilirkişi ücretleri ve gider miktarları dosyanın niteliğine ve ilgili tarifeye göre değişebilir.

Kurgusal örnek: hesap raporuna itiraz

Örneğin, Ayşe Hanım bir işçilik alacağı davasında bilirkişi raporunun fazla çalışma hesabı yaptığını görür. Ancak raporda işverenin sunduğu bazı puantaj kayıtları incelenmemiş ve hesaplama hangi ücret üzerinden yapıldığı açıklanmamıştır. Ayşe Hanım, raporun tebliğinden itibaren kanundaki süre içinde bu iki eksikliği belgeleriyle göstererek ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi talep edebilir (HMK md. 281). Mahkeme, raporu diğer delillerle birlikte değerlendirir; yalnızca raporun varlığı davanın sonucunu belirlemez (HMK md. 282).

Bilirkişi sürecinde nelere dikkat edilmeli?

Raporun tebliğ tarihini ve itiraz süresini takip edin. Raporu dosyadaki sözleşme, fatura, kayıt, fotoğraf veya diğer delillerle karşılaştırın. Teknik hata iddianızı mümkünse tablo, hesap veya belge üzerinden açıklayın. Bir avukata danışma imkânınız yoksa, baronun Adli Yardım Bürosu üzerinden başvuru şartlarını öğrenebilirsiniz. Özellikle yüksek miktarlı, çok belgeli veya teknik yönü ağır dosyalarda rapora karşı hazırlanacak itirazın dosyanın kapsamına uygun olması gerekir.