Ticaret ve Şirketler Ana Rehberi: Şirketler, Çek ve Ticari Davalar

Ticaret hukuku hangi kanunlarla düzenlenir?

Ticaret ve şirketler alanının temel kanunu 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'dur. Tacirin yükümlülükleri, şirket türleri, haksız rekabet ve çek, poliçe, bono gibi kıymetli evrak bu kanunda düzenlenir. Kambiyo senetlerine dayalı icra takibi İcra ve İflas Kanunu'nda, karşılıksız çekin cezai sonucu 5941 sayılı Çek Kanunu'nda, marka ve patent ise 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'nda yer alır. Bir ticari uyuşmazlıkta zorunlu arabuluculuk bakımından 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu da uygulanır.

Tacir, bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişidir (TTK md. 12). Tacir her türlü borcu için iflasa tabidir; kanuna uygun bir ticaret unvanı seçmek, işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek ve ticari defter tutmakla yükümlüdür. Ticaretine ait bütün faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi davranması beklenir. Tacirler arasında temerrüde düşürme, fesih veya sözleşmeden dönme bildirimleri noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta ile yapılır (TTK md. 18).

Her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili uyuşmazlıklar ile taraflar tacir olmasa bile Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen konulardan doğan davalar ticari dava sayılır (TTK md. 4). Ticari davalara, dava değerine bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesi bakar. Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde davaya asliye hukuk mahkemesi devam eder (TTK md. 5).

Şirket türleri

Kanuna göre ticaret şirketleri kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerdir. Kollektif ve komandit şirket şahıs şirketi; anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket ise sermaye şirketi sayılır (TTK md. 124). Şirket türleri arasındaki en önemli fark, ortakların şirket borçlarından ne ölçüde sorumlu olduğudur.

Kollektif şirkette ortakların hiçbirinin şirket alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırlanmamıştır ve ortaklar yalnızca gerçek kişi olabilir (TTK md. 211). Komandit şirkette ortaklardan en az birinin sorumluluğu sınırsız, diğerlerinin sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlıdır; sınırsız sorumlu ortağın gerçek kişi olması gerekir (TTK md. 304).

Anonim şirket borçlarından yalnız kendi malvarlığıyla sorumludur; pay sahipleri ise sadece taahhüt ettikleri sermaye payıyla ve şirkete karşı sorumludur (TTK md. 329). Anonim şirket tek kurucuyla da kurulabilir (TTK md. 338). Limited şirket de bir veya daha çok gerçek ya da tüzel kişi tarafından kurulur; ortaklar şirket borçlarından sorumlu olmayıp taahhüt ettikleri esas sermaye payını ödemek ve şirket sözleşmesindeki ek ödeme ile yan edim yükümlülüklerini yerine getirmekle yükümlüdür (TTK md. 573). Hangi türün işinize uygun olduğunu şirket türleri rehberinde ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

Limited şirkette ortaklıktan çıkma

Limited şirkette pay devri, ortaklıktan ayrılmanın en sık yoludur. Esas sermaye payının devri yazılı yapılır ve tarafların imzaları noterce onanır. Şirket sözleşmesinde aksi öngörülmemişse devir ortaklar genel kurulunun onayıyla geçerli olur; genel kurul başvurudan itibaren üç ay içinde reddetmezse onay vermiş sayılır (TTK md. 595). Şirket sözleşmesi devri yasaklamış veya genel kurul onayı reddetmişse ortağın haklı sebeple çıkma hakkı saklıdır.

Şirket sözleşmesi ortaklara çıkma hakkı tanıyabilir. Böyle bir hüküm yoksa her ortak, haklı sebeplerin varlığında şirketten çıkmasına karar verilmesi için dava açabilir; mahkeme dava süresince ortağın hak ve borçlarının dondurulmasına veya durumunu güvenceye alacak başka önlemlere karar verebilir (TTK md. 638). Şirketten ayrılan ortak, esas sermaye payının gerçek değerine uyan ayrılma akçesini isteyebilir (TTK md. 641). Süreç ve hesaplama ortaklıktan çıkma rehberinde anlatılmıştır.

Haksız rekabet

Rakipler arasında veya tedarikçilerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı ya da dürüstlük kuralına aykırı davranışlar ve ticari uygulamalar haksız rekabettir (TTK md. 54). Kanun başlıca hâlleri sayar: başkalarını veya mallarını yanlış ya da gereksiz yere incitici açıklamalarla kötülemek, kendi işletmesi veya malları hakkında gerçek dışı veya yanıltıcı açıklama yapmak ve başkasının mallarıyla karıştırılmaya yol açan önlemler almak bunlar arasındadır (TTK md. 55).

Haksız rekabetten zarar gören veya zarar görme tehlikesiyle karşılaşan kişi; fiilin haksız olup olmadığının tespitini, haksız rekabetin önlenmesini, sonuçlarının ortadan kaldırılmasını, kusur varsa tazminat ve şartları varsa manevi tazminat isteyebilir. Ekonomik çıkarları zarar gören müşteriler ile ticaret ve sanayi odaları gibi kuruluşlar da kanunda sayılan davaları açabilir (TTK md. 56). Şartlar ve dava süreci haksız rekabet rehberinde yer alır.

Çek ve senet uyuşmazlıkları

Çek, poliçe ve bono kambiyo senetleridir ve geçerli olabilmeleri için kanunda sayılan unsurları taşımaları gerekir. Bir çekte “çek” kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale, muhatap bankanın unvanı, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka tarafından verilen seri numarası ve karekod bulunur (TTK md. 780).

Düzenlendiği yerde ödenecek çek on gün, başka bir yerde ödenecek çek bir ay içinde bankaya ibraz edilmelidir; süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar (TTK md. 796). Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl içinde zamanaşımına uğrar (TTK md. 814). Kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilip karşılıksız çıkan çek için, hamilin şikâyeti üzerine çek hesabı sahibi hakkında adli para cezasına ve çek düzenleme yasağına hükmedilir (5941 sayılı Kanun md. 5).

Çek, poliçe veya bonoya dayanan alacak için kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapılabilir (İİK md. 167). Bu takipte borçluya gönderilen ödeme emrinde borcun on gün içinde ödenmesi istenir; borçlu imzanın kendisine ait olmadığını veya borçlu olmadığını beş gün içinde icra mahkemesine bildirebilir (İİK md. 168). İcra mahkemesi tarafları en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır; borcun olmadığı resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatlanırsa itirazı kabul eder (İİK md. 169/A). Takip ve itiraz yolları çek ve senet uyuşmazlıkları rehberinde ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk

Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK md. 5/A).

Anlaşma sağlanamazsa arabulucu son tutanağı düzenler ve dava dilekçesine bu tutanağın eklenmesi gerekir. Geçerli bir mazeret olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf, davayı kısmen veya tamamen kazansa bile yargılama giderlerinin bir kısmından sorumlu tutulabilir (6325 sayılı Kanun md. 18/A). Ayrıntılar ticari uyuşmazlıklarda zorunlu arabuluculuk rehberinde yer alır.

Marka ve patent

Marka; kişi adları dâhil sözcükler, şekiller, renkler, harfler, sayılar, sesler ve malın ya da ambalajının biçimi gibi, bir işletmenin mal veya hizmetlerini diğerlerinden ayırt etmeye yarayan her türlü işaretten oluşabilir (SMK md. 4). Ayırt edici niteliği olmayan, malın cinsini veya vasfını tanımlayan ya da önceden tescil edilmiş bir markayla aynı veya ayırt edilemeyecek kadar benzer işaretler marka olarak tescil edilmez (SMK md. 5).

Marka koruması tescille elde edilir ve tescilden doğan haklar marka sahibine aittir; marka sahibi, tescilli markayla aynı veya karıştırılma ihtimali doğuracak kadar benzer işaretlerin izinsiz kullanılmasını engelleyebilir (SMK md. 7). Patent ise yeni olan, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilen buluşlara verilir; keşifler, bilimsel teoriler ve bilgisayar programlarının kendisi buluş sayılmaz (SMK md. 82). Tescil süreci marka ve patent rehberinde anlatılmıştır.

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım işlettiği küçük bir toptancı firması adına bir müşterisinden aynı şehirde ödenecek bir çek almıştır. Çeki düzenleme tarihinden itibaren on gün içinde bankaya ibraz etmesi gerekir (TTK md. 796). Çek karşılıksız çıkarsa Ayşe Hanım hem kambiyo senetlerine özgü takip başlatabilir (İİK md. 167) hem de hesap sahibi hakkında şikâyette bulunabilir (5941 sayılı Kanun md. 5). Borçlu ödeme emrine beş gün içinde icra mahkemesinde itiraz etmez veya itirazının kabulüne dair karar getirmezse cebri icraya devam edilir (İİK md. 168). Bu örnek kurgusaldır; gerçek bir dosyada senedin unsurları ve tarihler ayrıca incelenmelidir.

Başvurmadan önce hazırlanacaklar

Ticari bir uyuşmazlıkta önce sorunun hangi gruba girdiğini belirleyin: şirket ilişkisi mi, rakiple sorun mu, ödenmeyen senet mi, yoksa marka ya da buluş mu? Ardından şirket sözleşmesi, genel kurul kararları, faturalar, sözleşmeler, yazışmalar, çek veya senedin aslı ve tescil belgeleri gibi delilleri bir araya getirin. Tacirler arasındaki bildirimleri kanunda sayılan yollarla yaptığınızdan emin olun (TTK md. 18). Süreli işlemlerde gecikme hak kaybına yol açabileceğinden bir avukata danışabilirsiniz; avukatlık ücretini karşılayamıyorsanız baronun Adli Yardım Bürosuna başvurabilirsiniz.