Sosyal Güvenlik ve Emeklilik Ana Rehberi

Sosyal güvenlik alanını hangi kanunlar düzenler?

Sosyal güvenlik ve emeklilik işlemlerinin ana kanunu, çalışanların sigortalılığını, kısa ve uzun vadeli sigorta kollarını, yaşlılık ve malullük aylıklarını, ölüm aylıklarını ve prim yükümlülüklerini düzenleyen 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’dur (5510 sayılı Kanun md. 1, md. 4). Sigortalının hangi statüde bulunduğu, yani işçi, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan veya kamu görevlisi olup olmadığı, uygulanacak kuralların belirlenmesinde başlangıç noktasıdır (5510 sayılı Kanun md. 4).

İşsizlik ödeneği ayrı bir sigorta kolu olarak 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nda düzenlenir (4447 sayılı Kanun md. 46). Çalışma kaydının eksik veya hiç bildirilmemesiyle ilgili uyuşmazlıklarda hizmet tespiti davası gündeme gelebilir. Bu davaların iş mahkemelerindeki görev alanı 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile bağlantılıdır (7036 sayılı Kanun md. 5).

Konulara hızlı bakış

Hizmet tespiti davası nedir?

Hizmet tespiti davası, fiilen çalışıldığı hâlde SGK’ya hiç bildirilmeyen veya eksik bildirilen çalışma sürelerinin belirlenmesini amaçlayan davadır. Davanın konusu yalnızca prim gününün artırılması olmayabilir; işe giriş tarihi, çalışma süresi, ücret ve işveren tarafından yapılan bildirimin gerçeği yansıtıp yansıtmadığı da uyuşmazlık konusu olabilir. Çalışma ilişkisini gösteren belgeler, işyeri kayıtları, ücret ödemeleri ve tanık anlatımları incelenebilir. Ancak hangi delillerin yeterli olduğu olayın özelliklerine göre değişir.

Emeklilik şartları nelerdir?

Emeklilik koşulları tek bir yaş veya prim sayısından ibaret değildir. Sigortalılık başlangıç tarihi, sigortalının bağlı olduğu statü, toplam prim günleri, yaş, çalışma gücü ve bazı durumlarda sigortalılık süresi birlikte değerlendirilir. 5510 sayılı Kanun, yaşlılık aylığı bakımından yaş, prim ve sigortalılık koşullarını düzenler; bu koşullar sigortalının durumuna göre farklılaşabilir (5510 sayılı Kanun md. 28).

İlk yapılacak işlem, SGK hizmet dökümündeki işe giriş tarihini, prim günlerini ve kazanç bildirimlerini kontrol etmektir. Farklı dönemlerde farklı sigorta statülerinde çalışılmışsa hangi statünün aylık hesabına ve emeklilik koşullarına etkili olacağı ayrıca incelenmelidir. Hizmet dökümünde eksik kayıt varsa konu, emeklilik başvurusundan önce hizmet tespiti veya kayıt düzeltme bakımından ele alınmalıdır (5510 sayılı Kanun md. 4, md. 28).

Malulen emeklilik hangi durumda gündeme gelir?

Malullük, sigortalının çalışma gücünü veya meslekte kazanma gücünü belirli ölçüde kaybetmesiyle ilgili bir sigorta hâlidir. Malulen emeklilikte yalnızca hastalık tanısı yeterli değildir; kanunda öngörülen malullük koşullarının oluşması ve sağlık değerlendirmesinin bu sonucu desteklemesi gerekir (5510 sayılı Kanun md. 25).

Başvuru SGK üzerinden yapılır. Sağlık durumunun değerlendirilmesi, SGK’nın sevk ve inceleme süreciyle yetkili sağlık hizmeti sunucularının raporlarına dayanır. Malullük sigortasından aylık bağlanabilmesi için gerekli sigortalılık ve prim koşulları ile aylığın başlangıcına ilişkin kurallar ayrıca düzenlenmiştir (5510 sayılı Kanun md. 26, md. 27).

Yaşlılık aylığı nasıl bağlanır?

Yaşlılık aylığı, çalışma hayatının belirli koşullarını tamamlayan sigortalıya bağlanan emeklilik aylığıdır. Malulen emeklilikten farklı olarak temel mesele, sağlık nedeniyle çalışma gücü kaybı değil, yaşlılık sigortası bakımından gerekli yaş, prim ve sigortalılık koşullarının tamamlanmasıdır (5510 sayılı Kanun md. 28).

Aylık talebinden önce hizmet dökümünde görünen kayıtlar, prim günleri ve sigortalılık statüsü kontrol edilmelidir. Başvuru SGK’ya yapılır; kurum, aylık bağlama koşullarının ve sigortalının kayıtlarının uygunluğunu inceler. Koşulların sağlanmadığı düşünülüyorsa eksik hizmet, yanlış statü veya prim bildirimi gibi ayrı bir uyuşmazlık bulunup bulunmadığı belirlenmelidir (5510 sayılı Kanun md. 4, md. 28).

Dul ve yetim aylığı nedir?

Dul ve yetim aylığı, sigortalının veya belirli şartlarda aylık ya da gelir almakta olan kişinin ölümü üzerine geride kalan hak sahiplerine bağlanabilen ölüm aylığıdır. Dul eş, çocuklar ve kanunda belirtilen diğer hak sahipleri bakımından şartlar aynı değildir. Hak sahipliği, ölüm tarihinde mevcut aile ve sigortalılık durumuna göre incelenir (5510 sayılı Kanun md. 32, md. 34).

Aylık oranı ve hak sahiplerinin birlikte bulunması, bağlanacak aylığın paylaşımını etkileyebilir. Çocuklar bakımından yaş, öğrenim, malullük ve medeni durum gibi unsurların her olayda aynı sonucu doğurmadığı için yalnızca akrabalık ilişkisine bakılarak karar verilmemelidir (5510 sayılı Kanun md. 34). Başvuru SGK’ya yapılır; ölüm kaydı, hak sahipliğini gösteren belgeler ve kurum kayıtları üzerinden inceleme yürütülür.

SGK borç ve itirazları nasıl ele alınır?

SGK borcu; ödenmemiş prim, gecikme kaynaklı borç, sigortalılık bildiriminden doğan yükümlülük veya kurumca yapılan bir inceleme sonucunda çıkarılan borç şeklinde ortaya çıkabilir. Önce borcun hangi dönem ve hangi sigortalılık statüsü için çıkarıldığı, asıl borç ile ferilerinin nasıl hesaplandığı ve bildirimin hangi işleme dayandığı belirlenmelidir. Primlerin ödenmesi ve SGK alacaklarının takip edilmesine ilişkin temel kurallar 5510 sayılı Kanun’da düzenlenir (5510 sayılı Kanun md. 88).

Borç kaydında hata olduğunu düşünüyorsanız, ilgili SGK birimine yazılı başvuru yaparak kayıtların ve dayanak belgelerin incelenmesini isteyebilirsiniz. İtirazın etkili olabilmesi için hangi döneme, hangi bildirime veya hangi hesaplamaya karşı çıkıldığı açıkça belirtilmelidir. Kurum işleminin niteliğine göre idari başvuru, ödeme veya yargı yolu bakımından farklı kurallar gündeme gelebileceğinden, tebliğ edilen belgelerin tarihleri saklanmalıdır (5510 sayılı Kanun md. 88).

İşsizlik maaşı alma şartları nelerdir?

Halk arasında işsizlik maaşı denilen ödeme, kanundaki adıyla işsizlik ödeneğidir. İşsizlik sigortası kapsamındaki sigortalının kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalması, kanunda aranan sigortalılık ve prim koşullarını taşıması ve işsiz olarak başvurması gerekir (4447 sayılı Kanun md. 48, md. 51). İş sözleşmesinin sona erme nedeni bu nedenle belirleyicidir.

Başvuru İŞKUR’a yapılır. Kurum; işten ayrılış nedenini, prim günlerini ve işsizlik sigortasına ilişkin diğer koşulları inceler. Ödeneğin süresi ve miktarı, kanundaki prim ve hesaplama kurallarına göre belirlenir; bu nedenle işten ayrılış belgesindeki kod ile SGK hizmet kayıtlarının birlikte kontrol edilmesi yararlı olur (4447 sayılı Kanun md. 48, md. 50, md. 51).

Kurgusal örnek: Hangi başlık size uygun?

Örneğin, Ayşe Hanım uzun yıllar çalışmış, ancak hizmet dökümünde bazı ayların hiç görünmediğini fark etmiştir. Bu durumda doğrudan emeklilik başvurusu yapmak yerine önce eksik çalışma kayıtlarının hizmet tespiti bakımından incelenmesi gerekir (5510 sayılı Kanun md. 86). Mehmet Bey’in ise iş sözleşmesi kendi isteği dışında sona ermiş ve prim kayıtları işsizlik ödeneği şartlarını karşılıyor olabilir; onun başvuracağı kurum İŞKUR’dur (4447 sayılı Kanun md. 48, md. 51). Zeynep Hanım’ın çalışma gücü sağlık durumu nedeniyle azalmışsa malullük şartları, eşi vefat etmişse dul aylığı şartları ayrı ayrı değerlendirilir (5510 sayılı Kanun md. 25, md. 32, md. 34).

Başlamadan önce hangi belgeleri toplamalısınız?

İlk aşamada e-Devlet veya SGK kayıtlarından hizmet dökümünü, işe giriş ve işten ayrılış bilgilerini, prim günlerini ve kazanç bildirimlerini kontrol edin. İş sözleşmesi, ücret bordrosu, banka ödeme kayıtları, işten ayrılış bildirgesi, sağlık raporları, ölüm belgesi ve SGK yazışmaları konuya göre saklanmalıdır. Hizmet tespiti bakımından çalışma dönemini gösteren belgeler; malullük bakımından sağlık kayıtları; işsizlik ödeneği bakımından işten ayrılış bilgisi öne çıkar (5510 sayılı Kanun md. 25, md. 86; 4447 sayılı Kanun md. 48).

Kurum başvurusu yaparken talebinizi açık yazın ve teslim belgesini saklayın. Birden fazla sorun aynı anda varsa, örneğin hem eksik hizmet hem de emeklilik başvurusu bulunuyorsa, önce hangi işlemin diğerini etkilediğini belirleyin. Süre içeren işlemlerde tebliğ tarihini esas alın; özel bir süre konusunda emin değilseniz dosyadaki belgeyle birlikte bir avukata veya baronun Adli Yardım Bürosuna danışabilirsiniz (5510 sayılı Kanun md. 86; 4447 sayılı Kanun md. 48).