Ceza Hukuku ve Ceza Yargılaması Ana Rehberi

Ceza hukuku hangi kanunlarla düzenlenir?

Ceza hukuku, hangi davranışların suç olduğunu ve bu davranışlara uygulanabilecek yaptırımları belirler. Ana kanun 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’dur. Ceza Muhakemesi Kanunu ise suç şüphesinin nasıl araştırılacağını, delillerin nasıl toplanacağını, şüpheli ve sanığın hangi haklara sahip olduğunu ve mahkemenin nasıl karar vereceğini düzenler. Karşılıksız çek bakımından 5941 sayılı Çek Kanunu, adli sicil bakımından 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu gibi özel kanunlar da uygulanabilir. (TCK md. 1; CMK md. 1; 5941 sayılı Kanun md. 5; 5352 sayılı Kanun md. 4)

Soruşturma–kovuşturma süreci

Soruşturma, suç işlendiği izlenimini veren bir hâlin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen aşamadır. Cumhuriyet savcısı bu aşamada gerçeği araştırır ve hem şüphelinin aleyhine hem de lehine olan delilleri toplamaya çalışır. İhbar veya şikâyet polis, jandarma ya da Cumhuriyet Başsavcılığına yapılabilir. Savcı, kamu davası açılması için yeterli şüphe bulunduğunu değerlendirirse iddianame düzenler. İddianamenin mahkemece kabul edilmesiyle kovuşturma başlar. (CMK md. 2, 158, 160, 170, 175)

Kovuşturma aşamasında mahkeme duruşma yapar, tarafların açıklamalarını dinler, delilleri değerlendirir ve karar verir. Şüpheli soruşturma aşamasındaki kişiyi, sanık ise kovuşturma sırasında yargılanan kişiyi ifade eder. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kişi masum kabul edilir. Ceza sorumluluğu bakımından kanunda açıkça suç sayılmayan bir fiil nedeniyle kimseye ceza verilemez. (CMK md. 2, 223; TCK md. 2)

İfade ve gözaltı hakları

İfade, şüphelinin soruşturma makamları önünde; sorgu ise hâkim veya mahkeme önünde dinlenmesidir. Şüpheliye isnat edilen suç anlatılmalı, susma hakkı bildirilmelidir. Şüpheli, lehine delillerin toplanmasını isteyebilir ve müdafi yardımından yararlanabilir. Müdafi, kişinin seçtiği veya kanundaki hâllerde görevlendirilen avukattır. İfade sırasında baskı, tehdit, aldatma veya iradeyi etkileyen benzeri yöntemler kullanılamaz. (CMK md. 147, 148)

Gözaltı, soruşturma bakımından zorunlu olduğu ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunduğu hâllerde uygulanan geçici bir tedbirdir. Yakalama, gözaltına alma veya gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin savcılık emrine karşı kişinin kendisi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi ya da birinci veya ikinci derece kan hısımı serbest bırakılmak için sulh ceza hâkimine başvurabilir; hâkim yirmi dört saat dolmadan karar verir. İfade öncesinde avukat istemeniz ve tutanağı okumadan imzalamamanız gerekir. (CMK md. 90, 91, 95, 147)

Tutuklama ve adli kontrol

Tutuklama, ceza verilmesi değil, yargılama sırasında uygulanan koruma tedbiridir. Tutuklama için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin bulunması ve ayrıca kaçma, delilleri yok etme veya tanıklar üzerinde baskı kurma gibi kanunda belirtilen bir tutuklama nedeninin varlığı gerekir. Tedbir ölçülü olmalı ve kararda gerekçe gösterilmelidir. (CMK md. 100, 101)

Adli kontrol, tutuklama yerine uygulanabilen bir koruma tedbiridir. Yurt dışına çıkamama, belirli yerlere düzenli başvurma veya başka yükümlülüklere uyma gibi tedbirler söz konusu olabilir. Tutuklama veya adli kontrol kararına karşı kanundaki itiraz yolu kullanılabilir. Tedbirin kaldırılması ya da değiştirilmesi de istenebilir. (CMK md. 104, 109, 267)

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB)

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması, yargılama sonunda verilen ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası olduğunda ve kanundaki şartlar gerçekleştiğinde kurulan hükmün sanık hakkında hukuki sonuç doğurmamasıdır. Sanık beş yıllık denetim süresine tabi tutulur. Mahkeme; suçun ve cezanın niteliğini, sanığın kişisel durumunu, yeniden suç işleyip işlemeyeceğine ilişkin değerlendirmeyi ve zararın giderilmesiyle ilgili şartları inceler. HAGB her suç ve her dosya bakımından otomatik uygulanmaz. Denetim süresindeki yeni bir kasıtlı suç veya yükümlülüklere aykırılık, kararın sonuçlarını etkileyebilir. (CMK md. 231)

Uzlaşma

Uzlaşma, kanunda sayılan bazı suçlarda mağdur veya suçtan zarar gören ile şüpheli ya da sanığın, uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmaya çalışmasıdır. Her suç uzlaştırma kapsamında değildir. Uzlaştırma teklifini kabul etmek, kişinin suçu kabul ettiği anlamına gelmez. Tarafların anlaşması ve kararlaştırılan edimin yerine getirilmesi soruşturma veya kovuşturmanın sonucunu etkileyebilir. (CMK md. 253, 254, 255)

Şikâyet süresi

Şikâyet, mağdurun veya suçtan zarar gören kişinin soruşturma makamlarından işlem yapılmasını istemesidir. Şikâyete bağlı suçlarda şikâyet hakkı, kişinin fiili ve faili öğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde kullanılmalıdır. Bu süre, şikâyete bağlı suçlar için geçerlidir; kamu adına re’sen soruşturulan suçlarda aynı kural uygulanmaz. Şikâyet polis, jandarma veya Cumhuriyet Başsavcılığına yapılabilir. (TCK md. 73; CMK md. 158)

Dolandırıcılık

Dolandırıcılıkta hileli davranışlarla bir kişinin aldatılması ve bu yolla kişinin veya başkasının zararına yarar sağlanması aranır. Olayın internet, telefon, sahte ilan veya ticari faaliyet görüntüsü kullanılarak gerçekleşmesi değerlendirmede etkili olabilir. Her borcun ödenmemesi dolandırıcılık sayılmaz; olayın başlangıcındaki kast, kullanılan yöntem ve deliller birlikte incelenir. Nitelikli hâllerde kullanılan araç veya yöntem farklı hukuki sonuçlar doğurabilir. (TCK md. 157, 158)

Mağdur; yazışmaları, ödeme kayıtlarını, ilan bilgilerini, hesap hareketlerini ve tanık bilgilerini saklamalıdır. Başvuru polis, jandarma veya Cumhuriyet Başsavcılığına yapılabilir. (CMK md. 158)

Hakaret

Hakaret, kişinin onur, şeref ve saygınlığına saldırı oluşturabilecek söz veya davranışlarla ya da kişiye bir suç veya onur kırıcı fiil isnat edilmesiyle gündeme gelir. Sözün söylendiği ortam, kime yöneltildiği, aleniyet durumu ve olayın bütünü değerlendirilir. Mesaj, paylaşım, ses kaydı veya tanık anlatımı delil olarak tartışılabilir; delilin hukuka uygun elde edilmesi gerekir. (TCK md. 125; CMK md. 206)

Tehdit

Tehdit, bir kişiye kendisinin veya yakınının hayatına, vücut veya cinsel dokunulmazlığına yönelik saldırı gerçekleştirileceğinin bildirilmesi ya da bazı hâllerde malvarlığına önemli zarar verileceğinin söylenmesiyle oluşabilir. Kullanılan ifadeler, olayın koşulları ve tarafların ilişkisi birlikte değerlendirilir. Mesajlar, arama kayıtları, kamera görüntüleri ve tanıklar delil olabilir. (TCK md. 106)

Yaralama

Kasten yaralama, bir başkasının vücuduna acı verilmesi veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasıdır. Yaralanmanın niteliği, kullanılan araç, mağdurun yaşı ve olayın sonucu hukuki değerlendirmeyi etkileyebilir. Sağlık raporu, kamera görüntüsü, tanık anlatımı ve olay yeri bulguları önem taşıyabilir. Ağır sonuçlar doğuran hâller için ayrıca özel düzenlemeler bulunur. (TCK md. 86, 87)

Yaralanma olayından sonra sağlık kuruluşuna başvurulması ve olayın nasıl gerçekleştiğinin doğru aktarılması gerekir. Rapor, yaranın niteliği hakkında değerlendirme yapılmasına yardımcı olur; ancak hukuki nitelendirmeyi tek başına belirlemez. Şikâyet şartı, yaralamanın niteliğine göre değişebilir. (CMK md. 158; TCK md. 86)

Hırsızlık

Hırsızlık, başkasına ait taşınır bir malın, zilyedinin rızası olmadan yarar sağlamak amacıyla bulunduğu yerden alınmasıdır. Malın nasıl alındığı, olayın konut veya işyerinde gerçekleşip gerçekleşmediği ve kullanılan yöntem suçun değerlendirilmesinde etkili olabilir. Kamera kayıtları, cihaz konum bilgileri, parmak izi, tanık anlatımı ve malın bulunmasına ilişkin kayıtlar soruşturma konusu yapılabilir. (TCK md. 141, 142)

Bilişim suçları

Bilişim suçları; bilişim sistemine girme, sistemi veya verileri bozma, verileri yok etme ya da değiştirme gibi farklı fiilleri kapsayabilir. İnternet üzerinden işlenen her hukuka aykırı davranış aynı bilişim suçu değildir. Olayın amacı, sisteme erişim şekli, verinin niteliği ve oluşan zarar birlikte incelenir. Sahte hesap, çevrim içi dolandırıcılık ve hesap ele geçirme bakımından birden fazla suç tipi gündeme gelebilir. (TCK md. 243, 244)

Elektronik deliller değişebildiği için mesaj, e-posta, bağlantı adresi, kullanıcı adı, tarih ve saat bilgileri korunmalıdır. Başvuru polis, jandarma veya Cumhuriyet Başsavcılığına yapılabilir. (CMK md. 158)

Karşılıksız çek

Çekin karşılığının hesapta bulunmaması ve kanundaki işlemlerin yapılması hâlinde 5941 sayılı Çek Kanunu’ndaki özel hükümler gündeme gelebilir. Çekin ibrazı, karşılıksızdır işlemi, şikâyet hakkı ve ödeme sonuçları birlikte değerlendirilir. Bu alan, genel dolandırıcılık hükümlerinden farklı kurallar içerebilir. Çek yaprağı, banka belgeleri, ibraz tarihi ve karşılıksızdır işlemini gösteren kayıtlar saklanmalıdır. (5941 sayılı Kanun md. 5)

Adli sicil ve memnu haklar

Adli sicil, kesinleşmiş ceza ve güvenlik tedbirlerine ilişkin kayıtların kanunda öngörülen şekilde tutulduğu sistemdir. Kural olarak kesinleşmemiş soruşturma veya kovuşturma, adli sicil kaydıyla aynı anlama gelmez. Adli sicil ve arşiv kayıtlarının tutulması, silinmesi veya arşive alınması özel kurallara tabidir. (5352 sayılı Kanun md. 2, 4, 9)

Bazı mahkûmiyetler, cezanın kanuni sonucu olarak belirli hakları kullanmaktan yoksun bırakılmaya yol açabilir. Hak yoksunluklarının kapsamı ve etkisi mahkûmiyetin niteliğine, cezanın infazına ve kanundaki düzenlemelere göre belirlenir. Memnu hakların geri verilmesi, şartları oluştuğunda mahkemeden talep edilebilen ayrı bir işlemdir. (TCK md. 53; 5352 sayılı Kanun md. 13/A)

Kurgusal örnek olay

Örneğin, Ayşe Hanım sosyal medya üzerinden bir ürün satın almak için ödeme yapmış, ürün gönderilmemiş ve satıcı hesabı kapatılmış olsun. Ayşe Hanım ödeme dekontunu, yazışmaları, ilan görüntülerini ve hesap bilgilerini saklayarak polis, jandarma veya Cumhuriyet Başsavcılığına başvurabilir. Olayın dolandırıcılık oluşturup oluşturmadığını savcılık; ödeme öncesindeki beyanları, hileli davranış iddiasını ve diğer delilleri değerlendirerek belirler. Aynı kişi tehdit mesajı da aldıysa bu mesajlar ayrıca tehdit suçu bakımından incelenebilir. Bu örnek kurgusaldır. (TCK md. 106, 157; CMK md. 158)

Ceza dosyasında ilk adımlar

Mağdur veya şikâyetçiyseniz olayın tarihini, yerini, şüpheli bilgilerini, tanıkları ve delilleri düzenli biçimde kaydedin. Şüpheliyseniz ifade vermeden önce isnat edilen fiili ve haklarınızı anlayın; susma ve müdafi yardımından yararlanma hakkınız bulunduğunu bilin. Tebligatları ve duruşma tarihlerini takip edin. Bir karar size ulaştığında kararın kanun yolu ve başvuru süresi bölümünü kontrol edin. Süreli işlemlerde gecikme hak kaybına yol açabileceğinden, dosyaya özgü değerlendirme için bir avukata danışabilirsiniz. Ücreti karşılayamayan kişiler, şartları varsa baronun Adli Yardım Bürosuna başvurabilir.